Iets meer Europa gaat niet

Oud-adviseur van Helmut Kohl Karl Lamers wordt opeens weer uit heel Europa om raad gevraagd: hij schreef begin jaren negentig dat meer Europese integratie niet mogelijk is als alle lidstaten tegelijk meedoen. Het is nu aan Duitsland om het voortouw te nemen, zegt hij. ‘Wij moeten führen’. Caroline de Gruyter, Kircheib-Neuenhof

Germany, Kircheib, 12.10.201 Karl Lamers (CDU), Europarlementarier en buitenlandexpert CDU. foto Chris Keulen

Karl Lamers had nooit gedacht dat hij op zijn 77ste nog vanuit heel Europa gebeld zou worden over een tekst die hij achttien jaar geleden schreef. In 1994 publiceerde de Duitser Lamers, destijds CDU-parlementariër en Europa-adviseur van bondskanselier Kohl, met zijn partijgenoot Wolfgang Schäuble een voorstel voor een ‘Europa van meerdere snelheden’. Een aantal kernlanden zou het voortouw moeten nemen voor méér Europese integratie, de anderen zouden zich eventueel later kunnen aansluiten. Anders, schreven Lamers en Schäuble, de huidige Duitse minister van Financiën, zou de alsmaar groeiende Unie onbestuurbaar worden.

Nu, middenin de crisis, komt het voorstel ineens uit de la. Lamers legt in zijn huis in het glooiende Westwald, in de buurt van Keulen en Bonn, uit waarom: de eurocrisis legt de noodzaak van een integratiesprong bloot, maar niemand verwacht dat dit in één keer met alle 27 EU-landen gaat lukken.

„Achter de financiële turbulentie en crisistoppen gaat een heldere boodschap schuil: wij Europeanen hebben óf een gemeenschappelijke toekomst waarin we meer moeten samendoen, óf we hebben helemaal geen toekomst. We hebben lang de tussenweg bewandeld. Steeds ietsje meer Europa. Dit gaat niet meer. De globalisering dwingt ons de handen snel ineen te slaan. In die zin hebben we niet de keus tussen méér Europa en minder Europa, zoals mensen weleens denken. Meer Europa is geen keus. Het is noodzaak.”

Veel Europeanen hebben hier moeite mee.

„Dat weet ik. Maar alles mondialiseert. Ook Europeanen doen mee, met enthousiasme. Mensen gaan overal op vakantie, banken en bedrijven openen overal filialen. Toen Duitsland onder bondskanselier Schröder de lonen matigde, in de jaren negentig, destabiliseerde het half Europa. Zelfs nationaal strafrecht wordt uitgehold: als abortus in jouw land verboden is, kun je naar een ander land.

„Grote problemen als klimaatverandering of terreurbestrijding vereisen internationale oplossingen. Alleen in de politiek houden we alles bij het oude en hebben we de territoriale grenzen nog scherp getrokken. Politiek in Europese landen is puur nationaal gebleven. Het is tijd voor een echte Europese politiek. Met Europese verkiezingen en een Europees publiek debat. En ja, soevereiniteitsverlies op bepaalde terreinen. Anders zijn we verloren. Wij Duitsers vormen maar één procent van de wereldbevolking. In ons eentje hebben zelfs wíj op het wereldtoneel niets in te brengen.”

Had u dit voor ogen toen u uw voorstel met Schäuble schreef?

,,Ja, maar we waren er een beetje vroeg mee. Onze stelling was dat Europa zo groot werd, met zoveel lidstaten met zulke uiteenlopende belangen, dat het onmogelijk wordt om gezamenlijk genoeg voortgang te maken. Er is altijd iemand ergens tegen. Dus moet een groepje landen de kar trekken. Geen harde kern, meer een magnetische kern die anderen aantrekt om later alsnog mee te doen. De EU ging van zes landen toen naar 27 nu. Ook de eurozone breidt uit. De geesten worden rijp voor ons idee. Dat doet me plezier.”

Nu al doen niet alle EU-landen met alles mee: de Schengenzone, het Europees patent, de euro, enzovoort.

,,Dat is geen probleem. Zolang je niemand hindert en open blijft voor anderen.’’

Kunnen landen ook úít de eurozone? Griekenland bijvoorbeeld?

,,Nee. Een monetaire unie kan niet toestaan dat een van de leden vertrekt. Het destabiliseert de anderen. Mensen gaan speculeren wie de volgende wordt. Iedereen zal zijn vertrouwen in Europa verliezen. Bondskanselier Merkel komt gelukkig tot dezelfde conclusie. Daarbij is solidariteit één van de waarden waarop Europa geënt is. Duitsland en Nederland hebben er jarenlang van geprofiteerd dat Spanje, Italië, Portugal en Griekenland de euro hadden. We hebben veel geëxporteerd naar die landen. Duitsland heeft Griekenland pantsermaterieel en onderzeeërs verkocht voor we besloten ze een eerste pakket leningen te verstrekken. Misschien hadden we Griekenland er niet bij moeten laten. Maar nu zeggen, ‘Het loopt niet, vertrek maar’, is hypocriet. Wij zijn medeverantwoordelijk voor dit probleem.’’

Had Griekenland bij de euro gemogen?

,,Nee. We hebben dat allemaal verkeerd gezien.’’

Dat was een politiek besluit.

,,Ja, natuurlijk.’’

Kan Duitsland de muntunie verlaten?

,,Nee. Waarom zouden de Duitsers zo hun best doen om Europa te hervormen, als ze er eigenlijk uit willen? Duitsland profiteert van de euro, meer dan enig ander land.’’

Blijven Frankrijk en Duitsland de kern van uw ‘kern-Europa’?

,,Ja. De Europese Unie is opgezet om deze twee in balans te houden en zekerheid te geven. Zij blijven de motor. Fransen en Duitsers denken overal anders over. Het is een koud kunstje voor ons Duitsers om met Nederlanders, zelfs Spanjaarden op één lijn te komen. Met hen hebben wij geen machtsstrijd. Met de Fransen wel. We zijn het nooit ergens over eens. Daarom is het vitaal voor ons en voor andere landen dat we in Europa alles samen afstemmen. ‘Nos différences font notre force’, zeggen ze in Parijs.”

Kloppen de geruchten over fricties tussen Merkel en de Franse president Hollande?

,,Met Sarkozy was het evenmin simpel. Er zijn altijd ups en downs geweest. Uiteindelijk hebben die twee elkaar nodig. Daar gaat het om. Daar is Europa voor.’’

Frankrijk raakt achterop. Kan Duitsland Europa in zijn eentje leiden?

,,We groeien uit elkaar. Ik hoop dat Hollande Frankrijk hervormt. Dat is electoraal niet zonder gevaar. Bondskanselier Schröder hervormde de Duitse arbeidsmarkt en verloor prompt de verkiezingen. Schröder deed wat hij moest doen. Meerdere Europese regeringsleiders moeten nu hetzelfde doen. Rajoy en Samaras doen het, Hollande moet ook. Duitsland heeft nu al het dilemma dat het als grootste en rijkste land de enige is die in Europa het voortouw kan nemen. Het is niet goed als Frankrijk erbij bungelt.’’

Moest heel Europa nu echt de adem inhouden toen het Duitse Constitutioneel Hof in september oordeelde over het euro-noodfonds?

,,Dit was bespottelijk. Dit Hof baseert zich op definities van ‘nationale soevereiniteit’ en ‘Duitse identiteit’ die geen relevantie meer hebben. Nationale soevereiniteit is een lege huls geworden. En het is niet aan rechters om de Duitse identiteit vast te pinnen. Dat bepalen burgers, en het verandert constant. Het is onaanvaardbaar als rechters het land door trekken om te vertellen dat onze grondwet niet méér Europa toelaat. Wat zij doen, is euroscepsis sociaal acceptabel maken.’’

Wat vindt u van het algehele verwijt dat Duitsland te dominant wordt in Europa?

,,Merkel zit in een moeilijke positie. Ze moet zorgvuldig zijn. Duitsland lag in 1945 in puin. Frankrijk wilde ons klein houden. Maar de Amerikanen hebben gezegd: ‘Met een zwak, onbewapend Duitsland maken we geen sterk front tegen de Russen.’ Dat is ons geluk geweest. We hebben de kans gegrepen en hebben een nieuwe maatschappij gebouwd die economisch succesvol is.

„Nu dragen we wéér de verantwoordelijkheid voor Europa. Wij moeten führen. Moeten we dat dan niet doen, vanwege de historische lading? Of moeten we het beste ervan maken? Ik denk het laatste. Zoals Thomas Mann zei: beter een Europees Duitsland dan een Duits Europa.’’