Oh jee, er is een ... meisje geboren

De diep gewortelde voorkeur voor zonen leidt vooral in Azië tot sociale drama’s. Maar tradities zijn te sturen. Zie Zuid-Korea, schrijft Mineke Schipper.

Foto AFP

In veel samenlevingen begroeten ouders de geboorte van zonen nog steeds met aanzienlijk meer enthousiasme dan de komst van dochters. Die sterke voorkeur voor kinderen van de ene soort hangt niet alleen samen met de inrichting van de samenleving en de toegang tot bronnen van inkomsten voor beide seksen, maar ook met oude, al dan niet religieus geïnspireerde, denkbeelden die mannen op een hoger plan hebben gezet dan vrouwen. Bovendien bestaat vaak nog het diepgewortelde idee dat een man zijn mannelijkheid vooral bewijst door mannelijk nageslacht te produceren.

Wereldwijd blijken ontelbare vrouwen van harte bereid in die voorkeur voor zonen mee te gaan in samenlevingen waar moeders hun maatschappelijk prestige vooral ontlenen aan het baren van zonen. Zo hebben ze zelf ook vaak een uitgesproken voorliefde voor zonen ontwikkeld. In spreekwoorden vind je die hardnekkige denkbeelden op grote schaal terug, ook in Europese overlevering: Wie een zoon nalaat is niet echt dood (Deens). Een hele nacht weeën en dan nóg maar een dochter (Spaans). Wordt een meisje geboren, dan huilen zelfs de daken (Bulgaars). Veel zonen, veel zegen van God; veel dochters, veel onheil (Duits).

In de Arabische wereld zijn de volgende uitspraken nog steeds populair: Als een dochter wordt geboren, huilt de drempel veertig dagen. Elke dochter is een handvol narigheid. Na al die weeën hadden wij toch wel de geboorte van een zoon verwacht.

In Azië werd en wordt over de geboorte van meisjesbaby’s in veel culturen heel negatief gedacht, met name in India en China: Een meisjesbaby is waardeloos. Gaat ze dood, dan is dat verlies, geef je haar ten huwelijk, dan is dat ook verlies. Deugdzaam is het meisje dat lijdt en sterft zonder een kik te geven (beide Bangladesh). Zij die liegen baren dochters (deelstaat Andra Pradesh in India). Wordt een meisje geboren, verzorg haar niet: ze groeit als een cactus; wordt een jongen geboren, zorg goed voor hem, als voor een rozenstruik (deelstaat Rajasthan in India).

In China’s eeuwenoude overlevering vind je niet minder misprijzende ideeën over dochters: Liever één zoon met een bochel dan achttien gouden dochters. Een stomme zoon is beter dan een slimme dochter. Een zoon baren is een zegen, een dochter baren een ramp.

De ingrijpende gevolgen van zulke opvattingen zijn af te lezen aan hedendaagse statistieken. Op 1.000 jongens vind je in India rond de 930 meisjes en in sommige regio’s nog 100 minder. In China worden op 1.200 jongens 1.000 meisjes geboren en in sommige regio’s is de verhouding zelfs 1.300 op 1.000. In India vindt jaarlijks een miljoen op sekse geselecteerde abortussen plaats. Ook worden pasgeboren meisjesbaby’s in sommige staten van India vermoord door vroedvrouwen die bij onderzoek toegaven dat ze betaald werden om ongeveer de helft van de meisjesbaby’s die ze op de wereld hielpen te doden. In China is de belangrijkste oorzaak ongetwijfeld de éénkindpolitiek in de stedelijke gebieden.

Ouders moeten binnen dat restrictieve beleid een keuze maken vanuit een lange culturele traditie waarin jongetjes in veel hoger aanzien stonden. Vanwege die overgeleverde voorkeur voor zonen zijn ook in China meisjes massaal geaborteerd of omgebracht. In West-China vertelden studenten mij vorig jaar dat er volgens recente berekeningen in 2020 veertig miljoen meer mannen dan vrouwen zullen zijn. Vooral voor ongeschoolde mannen wordt het moeilijk om een vrouw te vinden. Deze mannen worden in China ‘kale takken’ genoemd: ze hebben een kortere levensverwachting en raken in hoge mate depressief.

In India bestaan wetten die op sekse geselecteerde abortus en het doden van kinderen verbieden. Ook de bruidsschat is intussen wettelijk verboden. Maar de politieke wil om die wetten daadwerkelijk toe te passen, ontbreekt vaak nog. Dokters maken nog steeds echo’s, politie en rechtbanken worden omgekocht.

Een van de belangrijkste redenen voor de voorkeur van zonen boven dochters is van religieuze aard. In het hindoeïsme kan alleen een mannelijke nakomeling de brandstapel aansteken bij de lijkverbranding en zo zorgen dat de vertrekkende ziel goed terechtkomt.

Ondanks toegenomen medische feitenkennis in de meeste landen in Zuid-Azië wordt de schuld voor het baren van een vrouwelijk kind nog steeds vooral bij de vrouw neergelegd. Het gevolg is dat mannen onder druk van familie en leefgemeenschap hun vrouw in de steek laten en een nieuwe vrouw nemen in de hoop op een zoon. Ook veel Indiërs in westerse landen, hoewel hoog opgeleid en welvarend, hebben nog steeds liever zonen dan dochters. In de praktijk leidt deze irrationele voorkeur niet alleen tot massale schending van de mensenrechten, maar ook tot een ernstig verstoord evenwicht van de ratio man-vrouw in de bevolking. Dat het overschot aan vrijgezellen ook leidt tot gewelddadig en agressief gedrag en verhoogde criminaliteit is al te zien in de gebieden waar de verhoudingen het meest verstoord zijn.

Intussen groeit de vrouwenhandel, meisjes worden gekidnapt, verleid of verkocht als prostituees. In sommige gevallen kopen arme families één meisje om als bruid te dienen voor alle mannen in een bepaald huishouden. Waar de man-vrouw verhouding steeds ongelijker wordt, zoeken mannen steeds jongere meisjes als bruiden. Dat betekent dat meisjes minder naar school gaan, geen banen krijgen en kinderen moeten baren voordat hun lichaam daaraan toe is. Het heeft geleid tot grote aantallen zelfmoord onder jonge vrouwen.

Wat is de oplossing? Negatieve opvattingen over dochters kunnen veranderen, zo blijkt. In Zuid-Korea, waar dat gebrek aan evenwicht tussen aantallen jongens en meisjes eveneens bestond, heeft de overheid zich erg ingespannen om de maatschappelijke denkpatronen (m/v) en de culturele tradities bij te stellen. Daar is de ratio man-vrouw nu in beter evenwicht. Door de voorkeur voor zonen ter discussie te stellen, door voortdurende aandacht in de media en in het onderwijs, kan een nieuwe generatie met een andere mentaliteit opgroeien.

De diepgewortelde traditionele voorkeur voor zonen heeft de afgelopen jaren een ernstig tekort aan vrouwen opgeleverd, vooral in Azië. Dit probleem werd voor het eerst aangekaart door de Indiase econoom en Nobelprijswinnaar Amartya Sen in een essay in The New York Review of Books in 1990. Het heette ‘Meer dan honderd miljoen vrouwen zijn weg’. Onderzoekers van de Verenigde Naties schatten dat er intussen al 200 miljoen weg zijn. ‘Weg’ betekent geëlimineerd door selectieve abortus, kindermoord, ondervoeding en verwaarlozing in de kindertijd. Over de omvang van dit probleem in Azië gaat dit weekend de film It’s a Girl in première in Rotterdam, die is opgenomen in India en China.

Tradities kun je alleen bijstellen door mensen bewust te maken van de herkomst en de gevolgen van hun denkbeelden. De mooiste en meest harmonieuze oplossing ligt in deze Tibetaanse wijsheid: ‘Honderd mannelijke en honderd vrouwelijke eigenschappen maken een mens volmaakt.’

Mineke Schipper is emeritus hoogleraar interculturele literatuurwetenschap en schrijver. Afgelopen week verscheen bij uitgeverij Bert Bakker de nieuwe editie van haar boek Trouw nooit een vrouw met grote voeten. Wereldwijsheid over vrouwen.