Na valse start mag het niet opnieuw misgaan

Het is de VVD en de PvdA niet gelukt om voor het weekend een aangepast akkoord te sluiten. Vertraging betekent in Den Haag meestal dat er politieke problemen zijn.

Minister Asscher, gisteren na het spoedoverleg. Foto David van Dam

De bijna snelste formatie ooit. Gevolgd door de snelste tussenformatie ooit. Tien dagen na de presentatie van het regeerakkoord zaten VVD en PvdA alweer aan tafel om te praten over het herschrijven ervan. En het valt op dat dit moeizamer gaat dan die eerste keer.

Vooral de VVD lijkt getraumatiseerd. Dezelfde mensen door wie partijleider Mark Rutte zich minutenlang liet toejuichen na zijn historische verkiezingsoverwinning op 12 september, keerden zich massaal tegen hem. Tot verbijstering van de VVD-top, die in de rustige jaren na Rita Verdonk lijkt te zijn vergeten hoe je omgaat met interne onenigheid.

De eerste boosheid en verwarring over de inkomensafhankelijke premie werd nog vrij zorgeloos begroet. Een VVD’er vond het anderhalve week geleden nog prettig dat zijn partijgenoten rumoerig waren. Dat zou het voor PvdA-leider Samsom makkelijker maken om het regeerakkoord tegenover zijn partijcongres te verdedigen – als VVD’ers boos waren, moest dat wel goed zijn voor de PvdA. In de dagen daarna leken VVD’ers te denken dat ze deze brand konden blussen zoals ze dat de afgelopen jaren steeds deden: negeren. Het lukte toen ze de koopzondagen weggaven aan het CDA, de lastenverlichtingen en de forenzentaks aan de Lentecoalitie. Zelfs de beperking van de hypotheekrenteaftrek werd zonder noemenswaardig verzet geïncasseerd.

En toen ging het mis, bij de inkomensafhankelijke zorgpremie. Bij de VVD stond de angst in de ogen, zo zagen PvdA’ers de afgelopen week. Daarvoor dachten de nieuwe coalitiepartners nog even dat ze de storm over de inkomensafhankelijke zorgpremie zouden overleven.

VVD-leider Mark Rutte was in Lunteren met zijn bestuurders gaan praten. Partijgenoten reisden andere VVD-avondjes af, om de eigen achterban uit te leggen dat het toch echt allemaal minder verschrikkelijk was dan het leek. Een VVD’er in Den Haag zei begin deze week nog: „Ik heb het gevoel dat er een knop is omgedraaid. Er stromen minder mails binnen.”

Het was de gewenste werkelijkheid. Niet de echte. Want hoewel ook andere VVD’ers probeerden optimisme uit te dragen, werd het misnoegen bij de liberalen alleen maar groter. Zelfs bewindslieden van de VVD lieten weten zich zorgen te maken.

Dat was een gemoedstoestand waar ze de afgelopen jaren nooit openlijk aan toegaven – hoewel ze daar in de coalitie met CDA en PVV met regelmaat reden toe hadden.

Bij de PvdA, waar partijleider Diederik Samsom zijn partijcongres een week geleden met gemak overleefde, ontstond het gevoel dat de VVD de situatie niet meer aankon. En dat het tijd werd om naar een oplossing te zoeken. Die bereidheid werd kenbaar gemaakt. Terwijl premier Rutte in Turkije was, bespraken Samsom en de nieuwe VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra de „actuele politieke situatie”, zoals de hoofdrolspelers de crisis in het openbaar omschrijven.

Die verkennende gesprekken werden donderdagavond en vrijdag in ruimere kring voortgezet, nu met Rutte erbij. Bronnen meldden dat de zorgpremie moest worden vervangen door een nivellering via de inkomstenbelasting. Het lukte Rutte en Samsom niet om er voor het weekend uit te komen. Dat is publicitair onhandig – en dat weten de hoofdrolspelers. Zeker omdat bronnen bij VVD en PvdA zinspeelden op een resultaat voor het weekend. En in Den Haag betekent vertraging meestal dat er politieke problemen zijn.

Dat het toch zo gebeurt, kan duiden op spanningen tussen de beide partijen, hoewel alle onderhandelaars benadrukten, alsof het afgesproken was, dat de gesprekken „in goede sfeer” verlopen. Een andere verklaring: de angst is de coalitie binnengeslopen. Het mag, na de valse start, niet nog een keer misgaan. Als de partijen eruit komen, moet de VVD nivellering via de inkomstenbelasting aan de achterban uitleggen. Dat vergt een zorgvuldiger voorbereiding van de communicatie dan de VVD voor het regeerakkoord had bedacht.

De formele verklaring om na het weekend verder te gaan, was dat het Centraal Planbureau daarmee de tijd kreeg mogelijke oplossingen door te rekenen. Maandag zouden de resultaten volgen. De fracties worden dan opnieuw geïnformeerd, waarna een eventueel compromis naar buiten zou kunnen. Er is geen sprake van blokkades, verzekeren bronnen in Den Haag, maar het kost tijd om een variant door te rekenen die voldoet aan de nivellering die de PvdA eist. De snelheid van de formatie is vervangen door uiterste voorzichtigheid.