Genoeg van de jacht naar steeds meer

Je baan en andere zekerheden opzeggen. Het lijkt het domste wat je kunt doen in crisistijd. Toch zijn er mensen die het erop wagen.

Robbert Vesseur

Om een massabeweging gaat het niet. Het aantal werknemers dat een vaste baan opzegt en andere zekerheden loslaat, zonder plannen om als zelfstandige verder te gaan, is vermoedelijk klein. Onderzoek naar hun aantal is nog niet gedaan, zegt de Tilburgse arbeidsmarktprofessor Ton Wilthagen. Een deel van hen is gefortuneerd en kan het zich makkelijk permitteren. Maar een ander deel heeft geen of weinig geld. ,,Dat zijn vaak mensen die zich niet meer thuis voelen in het huidige economische systeem en daar bewust uit stappen.’’

De afgelopen jaren kende een hausse aan publicaties die ingaan op de vraag waarom we de afgelopen decennia wel veel rijker, maar niet gelukkiger zijn geworden.

Een van de founding fathers van dit ‘geluksonderzoek’ is de Britse econoom Lord Richard Layard van de London School of Economics. Deze voormalige persoonlijk adviseur van Tony Blair inspireert wereldleiders als Herman van Rompuy en de Dalai Lama met zijn oproep voor een sociaal-culturele omwenteling.

Volgens Layard moeten mensen inzien dat ze hun geluksbeleving nu vooral af laten hangen van vergelijkingen met anderen en daardoor in een negatieve spiraal terechtkomen. Ze laten zich door hun omgeving opjagen om met alle modes mee te gaan (help, mijn iPhone 4 is ouderwets nu de iPhone5 er is) en zijn gewend geraakt aan een heel hoog welvaartsniveau (centrale verwarming of vakantie is niets bijzonders meer). Zo vergeten zij tevreden te zijn met wat ze wel hebben. Dat leidt volgens Layard tot stress en ongenoegen. Of erger: angst en depressiviteit, vooral onder een groeiende groep jongeren.

We zouden volgens Layard niet langer economische groei, maar geluk voor iedereen moeten verheffen tot doel van beleid. Layard wil dat de overheid hogere belastingtarieven invoert om de jacht naar meer inkomen en status te remmen, zorgt voor meer baanzekerheid en reclame beperkt. Nog belangrijker vindt hij de mentale omslag die mensen zouden moeten maken.

De mede door hem opgerichte burgerbeweging actionforhappiness.org probeert het algemene geluksniveau omhoog te krikken aan de hand van tien adviezen die aantoonbaar bijdragen aan de gelukservaring van mensen.

Investeer in relaties (familie, vrienden, een netwerk), dat geeft een gevoel van geborgenheid. Doe din gen voor anderen, dat geeft voldoening. Beweeg genoeg, want activiteit draagt bij aan een goed humeur en houdt somberheid op afstand. Leer nieuwe dingen, dat geeft bevrediging en zelfvertrouwen. Stel jezelf (realistische) doelen, die kunnen motiveren. En ga veerkrachtig om met tegenslagen; zie het halfvolle glas en niet het halflege.

Het belangrijkst is te beseffen dat geluk een geestestoestand is, die vanaf een bepaald welvaartsniveau aantoonbaar losstaat van sociaal-economische factoren. Zo toonde Harvardpsycholoog Dan Gilbert aan dat een jaar na het winnen van de loterij, de winnaars net zo gelukkig zijn als gehandicapten een jaar na het ongeluk dat hen in een rolstoel deed belanden.

Mensen die hun baan opzeggen en uit overtuiging kiezen voor het grote onbekende, zoals Roel Izaaks en Robbert Vesseur, geloven hier in en dus niet in theorieën van economen als Justin Wolfers en Betsey Stevenson van de University of Pennsyl, die beweren dat meer geld wel degelijk leidt tot meer geluk.

De streven naar minder van dat ‘meer meer meer’ en een groter welzijn voor iedereen, is in Nederland onder andere opgepakt door de beweging Economy Transformers. De groep van vijfhonderd mensen, met Herman Wijffels als beschermheer, is van mening zijn dat het huidige economische systeem niet langer houdbaar is. Zij streven naar een nieuwe economie die de aarde, en de mens, minder uitput. Er wordt gewerkt aan experimenten met andere economische systemen, zoals alternatieve monetaire stelsels op lokaal niveau.

Hoogleraar Wilthagen denkt dat een dergelijke beweging geen modieuze trend is die weer snel zal verdwijnen. ,,Aan de intensivering van de concurrentie zal geen einde komen. De eisen aan werk zullen alleen maar verder toenemen met de opkomst van nieuwe economieën.’’ De kritiek op de ratrace is natuurlijk niet nieuw, maar sinds de economische crisis neemt de discussie wel toe of we met z’n allen goed bezig zijn, stelt Wilthagen.

,,Er zijn mensen die fixatie op groei hekelen en duurzaam bezig willen zijn. Dat is een beweging. Sommigen van hen stappen uit het door winst gedreven kapitalistische systeem omdat het niet meer vol te houden is. Op een gegeven moment is voor hen de grens bereikt. Ze kunnen niet meer, of willen niet meer. Ik denk dat we van dat fenomeen nog wel meer zullen horen.’’