Europa over 2.000 jaar

Soms ligt de hoofdstad van Europa even in Amerika. Dat gevoel krijg je niet alleen als je door de musea en oude wijken van New York loopt, maar ook als je de Europese fascinatie met de Amerikaanse presidentsverkiezing ziet, inclusief alle plaatsvervangende emoties. Wat hadden we allemaal graag meegestemd!

Europa was ook het favoriete gespreksonderwerp aan onze eettafel in Princeton, waar we dineerden in een gezelschap van vooraanstaande historici, bijna allemaal uit de Oude Wereld, met een rijk palet aan interesses. Zo was er een Italiaanse hoogleraar gespecialiseerd in het Mongoolse rijk, een Deense deskundige in de vroege Islam, een Franse expert in Mondriaan en een Engelsman die alles weet van zeventiende-eeuws Nederland. Ook de enige Amerikaan aan tafel had de blik op Europa gericht. Hij onderzoekt de Europese volksverhuizingen in de vroege middeleeuwen.

In een tijd waar de politiek aan beide zijden van de Atlantische Oceaan in een diepe crisis verkeert, is het minstens zo interessant vanuit Amerika naar het oosten te kijken, als vanuit Europa de blik westwaarts te richten. Waar is het politieke systeem het meest disfunctioneel of het democratische tekort het grootst? Wat zijn de wederzijdse vooroordelen en misverstanden? Heeft Europa überhaupt wel genoeg gemeenschappelijke identiteit om zich te kunnen vergelijken met de Verenigde Staten?

Henry Kissinger vroeg zich af welk nummer hij moest bellen om Europa aan de lijn te krijgen, maar ook de Verenigde Staten is, of beter gezegd zijn, veel meer een los verband van grotendeels onafhankelijke staten dan dat de gemiddelde Europese burger beseft. De minister van onderwijs in Washington heeft lang niet zo veel te zeggen als zijn collega in Den Haag en zijn budget is niet eens zo veel groter – de vergelijking met een Brusselse eurocommissaris is wellicht meer op zijn plaats. Infrastructuur is ook grotendeels de verantwoordelijkheid van individuele staten, met alle desastreuze gevolgen van dien, zoals orkaan Sandy heeft aangetoond. En laten we niet vergeten dat Amerika begon als een samengeraapt allegaartje. Aan het begin van de revolutie was er nauwelijks communicatie tussen de dertien opstandige staten (van de twintig Britse koloniën in Noord-Amerika; ook toen was er sprake van een continent met meerdere snelheden). Het onderlinge contact liep vooral via Engeland. De hoofdstad van Amerika was Londen.

Het meest verrassende perspectief op de problemen van Europa aan onze tafel kwam echter van een historicus die nog veel verder terugkijkt dan de achttiende eeuw. Angelos Chaniotis is een Griekse hoogleraar in de antieke cultuur. Geïnspireerd door onze huidige misvattingen over het Romeinse Rijk, vroeg hij zich af: hoe zouden historici over tweeduizend jaar naar de Europese Unie kijken?

Met flink wat fantasie kan zo’n reconstructie er als volgt uitzien. (Voor de veel uitgebreidere versie van Chaniotis verwijs ik graag naar zijn bijdrage in Applied Classics (Franz Steiner Verlag, 2009).) Historici in het jaar 4000 zullen concluderen dat Europa een natiestaat was met een duidelijke identiteit. Bronnen spreken namelijk zonder aarzeling van een gemeenschappelijke Europese muziek, mode, film en literatuur. Door het hele land werden op hetzelfde moment van het jaar nationale rituelen gevierd zoals Nieuwjaar, Kerstmis en Uitverkoop. Er was een gemeenschappelijke munt, waarop de afbeeldingen van helden en goden waren afgebeeld.

Europa bestond uit vele provincies, waaronder ook Nederland, Holland en de Lage Landen, al is het moeilijk de precieze locaties van deze streken vast te stellen. Het Europese Rijk werd regelmatig binnengevallen door vijandige horden uit twee naburige naties: de Allochtonen en de Asielzoekers. Vooral in de provincie Nederland zijn veel documenten gevonden die deze invasies beschrijven.

De oorsprong van het land Europa lag waarschijnlijk in de provincie Turkije. Immers daar bevond zich de legendarische stad Troje, die door vele deskundigen als de bron van de Europese beschaving wordt gezien. De Turken, die in geheel Europa konden worden aangetroffen, worden dan ook als de oer-Europeanen beschouwd.

Er waren vele rituelen waarmee de Europeanen hun nationale identiteit vierden. Het absolute hoogtepunt was een jaarlijks spiritueel festival, waar hogepriesters van de verschillende provincies bijeenkwamen voor een mystieke vocale ervaring: het Eurovisiesongfestival. De deelnemers werden streng geselecteerd, droegen rijkversierde folkloristische kleding en zongen hun hymnen in hun lokale dialect. De gehele Europese natie nam deel in de beoordeling.

Historici worstelen nog steeds om alle implicaties van dit ritueel te duiden. De deelnemerslijsten zijn in ieder geval de belangrijkste bron voor de precieze samenstelling van Europa. Zo blijkt dat de provincies Israël, Turkije en Azerbeidzjan onderdeel van het Europese Rijk waren. Dit kan echter niet gezegd worden van Vaticaanstad. Zo ver we weten nam deze streek niet deel aan het religieuze songfestival, en was het waarschijnlijk dan geen onderdeel van Europa.

Tot zover de verfrissende kijk van Chaniotis. U krijgt het beeld. Onze misvattingen over het oude Rome kunnen we gemakkelijk projecteren op de Verenigde Staten of de Europese Unie. Cultuur, economie, taal, religie en wetgeving blijken onbetrouwbare indicatoren van een nationale identiteit. Er zijn vele lijnen te trekken door de diffuse puntenwolk van feiten. Van dichtbij zie je slechts een rommelige ontstaansgeschiedenis, overlappende identiteiten, tegengestelde loyaliteiten, complexe bureaucratische structuren en een grote interne diversiteit. Pas vanuit het vogelperspectief van de historicus worden de grote contouren zichtbaar, zowel in het westen en het oosten, als in het verleden en de toekomst.