Schone energie uit poep en stinkend afval

In Sneek wordt ontlasting, douchewater en groenteafval gebruikt om energie op te wekken. Energie die vervolgens de woningen en het tapwater verwarmt. Het rendement van zwart en grijs water.

Jan Pot (72) leunt tegen het aanrecht in zijn nieuwe appartement in de Sneker wijk Noorderhoek waar hij met zijn vrouw Gerrie (66) woont. Graag demonstreert hij hoe het duurzame scheidingssysteem werkt. Naast de spoelbak zit een klein soort bakje: een kleine vermaler. „Hier gooien we al ons groenafval in”, vertelt hij terwijl hij een koffiefilterzakje in de opening doet. Daarna drukt hij op een knop. Er klinkt een zoemend geluid als van een draaiende centrifuge. Dan is het drie keer ‘woep’ en weg is het groenafval. „Het wordt gemalen en weggezogen. Dit is het modernste van het modernste”, glundert hij. „Dit heeft niemand in de wereld.”

Zijn vrouw Gerrie: „Alles kan erin: aardappelschillen, bloemkoolresten.” „Behalve karbonadebotten”, lacht haar man. „In ons oude huis hadden we zo’n gft-container, die veertien dagen achterin de tuin stond te stinken”, zegt Gerrie.

In de badkamer staat hun vacuümtoilet, een soort vliegtuig-wc. Met één liter water wordt zowel plas als poep weggezogen. „Dat scheelt zeker zeven liter schoon drinkwater per keer”, zegt Pot. Eigenlijk is er helemaal geen water nodig om de ontlasting en urine weg te krijgen, maar bewoners vinden het frisser als er bij het doortrekken toch een kleine hoeveelheid spoelwater is.

Petra Faber (61) staat in haar woning even verderop altijd boven het aanrecht aardappelen te schillen, vertelt ze. „De schillen vallen direct in de vermaler. Ideaal.” De bewoonster is enthousiast over het systeem waarbij ze zelf haar groenafval vermaalt. „Het is zo gemakkelijk en je hebt nooit meer luchtjes in huis.” Dat ze iets goeds doet voor het milieu, vindt ze prettig. „Zelfs als mijn man theezakjes weggooit, vis ik die uit de vuilnisbak en gooi ze in de vermaler.”

Alle zestig bewoners van de nieuw gebouwde appartementen in de wijk Noorderhoek in Sneek vermalen zelf hun groenafval en hebben een vacuümtoilet. Ook de dertig woningen van het nieuwe woonzorgcentrum in de wijk hebben zo’n wc. In totaal worden circa 200 nieuwe woningen hier aangesloten op het decentrale sanitatiesysteem, waarbij twee stromen afvalwater worden verwerkt.

De eigenaar, woningstichting de Wieren, wilde innoveren in duurzaamheid. In 2005 had zij in de wijk Lemmerweg-Oost in Sneek al 32 woningen als demonstratieproject aangesloten op een afvalwaterverwerkingssysteem. Hierbij werd het ‘zwarte’ afvalwater (uit de wc) naar een decentrale zuivering afgevoerd. Milieutechnoloog Brendo Meulman van het bedrijf DeSah (Decentrale Sanitatie en Hergebruik), een van de partners van het project in Noorderhoek, ging daarvoor speciaal in de wijk wonen. De zuivering werd in zijn garage gebouwd.

De kern van decentrale sanitatie is dat afvalwater niet op het reguliere riool wordt geloosd, maar in een aparte zuiveringsinstallatie in de wijk zelf wordt gezuiverd en hergebruikt. Hierbij ontstaan warmte, biogas en struviet, een soort kunstmest. Normaal gesproken kost waterzuivering energie, nu levert het energie op. Belangrijk doel is dat het watergebruik van huishoudens wordt verminderd en dat er een hoog milieurendement wordt gehaald.

Ook het kantoorpand Villa Flora van de Floriade in Venlo kreeg dit systeem in april. Bij het Nederlands Instituut voor Oecologisch Onderzoek in Wageningen bevindt zich eveneens een klein decentraal sanitatiesysteem – maar dat in Sneek is het grootste ter wereld.

Via leidingen stroomt het grijze water (van douche, vaatwasser, wasmachine) en het zwarte water (van de wc en het vermalen groenafval) vanuit de woningen aan de overkant van de straat via twee gescheiden leidingen naar de lokale verwerkingscentrale. Het is een bakstenen gebouw met rode dakpannen dat uit een zuiverings- en energiedeel bestaat. Op het grasveldje ervoor steekt een groot soort pannendeksel boven het maaiveld uit. „Dat is een filter, dat ervoor zorgt dat er geen rioolluchtjes op straat komen”, zegt directeur Henk Heikema van woningstichting de Wieren. Hij opent de deur van de verwerkingscentrale. Binnen hangt een lichte rioolgeur en het is er warm. Heikema kan net boven het geraas van de diverse installaties uitkomen. Drie jaar geleden deed zich de kans voor om ervaring op te doen met duurzame technologieën. „We konden hier decentrale sanitatie op grotere schaal toepas sen”, vertelt hij. In de oude volkswijk worden ruim 280 naoorlogse woningen gesloopt en circa 200 nieuwe gebouwd. „Als betrekkelijk kleine woningstichting kun je snel inspelen op nieuwe technologische ontwikkelingen. En we wilden een nieuwe stap zetten in groene innovatie.”

In de zuiveringsinstallatie valt bij binnenkomst een grote, blauwe vierkante tank op. „Hierin wordt het grijze water gezuiverd van micro-organismen met behulp van bacteriën”, legt Heikema uit. De warmte die dit water bevat – het heeft een temperatuur van gemiddeld achttien graden – wordt door middel van warmteterugwinning gekoeld naar zes graden. Het warmteverschil wordt benut om het gebruikswater in de woningen te verwarmen. Het restproduct dat uit dit grijze water overblijft, wordt vermengd met het zwarte water. Het gezuiverde (grijze) water wordt nog geloosd op het riool. „Heel jammer”, vindt Heikema. „Je benut het niet en je maakt onnodig gebruik van de rioolwaterzuivering. Het liefst zouden we dit gezuiverde water op het oppervlaktewater lozen. Of het hergebruiken om tuinen te besproeien. Maar regelgeving staat dit nog niet toe.”

Het organisch afval van wijkbewoners (het door hen vermalen groenafval en hun ontlasting en urine) worden in een biovergister vergist. Hierdoor ontstaat biogas dat in een cv-ketel wordt omgezet in warmte, waarmee bewoners hun woningen (via vloerverwarming) en tapwater verwarmen. Warmte uit afvalwater.

Het afvalproduct van het gezuiverde zwarte water gaat vervolgens naar de struvietreactor, waar vier grote trommels draaien. Hier worden zuurstof en magnesium toegevoegd, die ervoor zorgen dat er struviet, een soort kunstmestkorrel, ontstaat.

Uit de proef in de wijk Lemmerweg-Oost blijkt dat alleen het vacuümtoilet al tot een daling in het watergebruik van 25 tot 50 procent leidde, vertelt Liesbeth Wiersma van DeSah. „Bewoners worden zich door het gebruik van het vacuümtoilet bewuster van hun watergebruik.” Cijfers van Noorderhoek zijn er nog niet. „Maar we gaan ervan uit dat het hier hetzelfde is.”

In de toekomst kunnen zeker nog 400 woningen op het sanitatiesysteem in Noorderhoek worden aangesloten. Achteraf had de biovergister kleiner gekund, stelt Wiersma. „Het systeem heeft een grote capaciteit en er is minder toiletafval dan we hadden gedacht.” Het onderzoek naar het verwijderen van medicijnresten uit de afvalstromen uit het verzorgingshuis loopt nog. Wiersma: „We kijken welke technologieën geschikt zijn. Je kunt bijvoorbeeld denken aan toepassing van ozon of geavanceerde oxidatie voor de behandeling van het water.” Traditionele waterzuiveringsinstallaties zijn wel in staat medicijnresten te verwijderen, maar dit is duur. „En het is wettelijk nog niet verplicht.”

Decentrale sanitatie is vooral voor nieuwe woonwijken en in dunbevolkte gebieden geschikt. „Het kan een alternatief zijn voor de aanleg van een groot rioolstelsel en een zuiveringsinstallatie”, verklaart Wietze de Haan van het Friese waterschap Wetterskip Fryslân. „Je bespaart in zo’n geval een grote zuivering. Bovendien win je biogas uit reststromen. Uit afval win je warmte en kunstmest. Afval dat je anders gewoon weggooit.”

Wethouder Maarten Offinga (CDA, Financiën, Water) van Súdwest Fryslân durft te voorspellen dat de toekomst is aan het op lokaal niveau zuiveren en hergebruiken van afvalwaterstromen. „In plaats van het te transporteren via kilometerslange, dure leidingen naar een grote zuiveringsinstallatie kun je het afvalwater nu in de woonwijken zelf opvangen en zuiveren.” Vooral voor dorpen op het platteland is de decentrale sanitatietechniek geschikt, meent hij. Ook kan decentrale sanitatie in de Derde Wereld een oplossing zijn voor verwerking van verontreinigd afvalwater, zegt Heikema. „Lozing van vuil water zorgt daar voor veel ziektes. Dit is een schoon systeem.”