Applaus voor de giraf in regenjas

Met enige verbeeldingskracht zie je ze staan, juichend langs een ongeplaveide 19de-eeuwse Franse weg: de natuurwetenschapper Georges Cuvier (1769-1832) en schrijver Marie-Henri Beyle (1783-1842), beter bekend als Stendhal. In de winter van 1826-’27 stonden zij daar in afwachting van het cadeau van de Egyptische pasja aan de Franse koning. Het cadeau, een volwassen giraf, was enkele dagen daarvoor in de Franse havenstad Marseille gearriveerd. Het dier moest, lopend en gehuld in een speciaal gemaakte regenjas met capuchon, een tocht van 880 kilometer dwars door Frankrijk maken. Vaak stonden er enthousiaste, joelende menigten langs de wegen.

Het verhaal over de Franse giraf in regenjas staat in het boek Duizend en meer verhalen op sterk water, een rijk geïllustreerd eerbetoon aan het in 2011 opgedoekte Zoölogisch Museum Amsterdam (ZMA) van oud-Vrij Nederland-journaliste en kunsthistorica Ella Reitsma. In het voorjaar van 2011 werden de 13 miljoen dieren van de ZMA-collectie in 184 verhuiswagens van Amsterdam naar Leiden getransporteerd.

Voordat er een einde kwam aan het 173 jaar oude museum ploegde Reitsma collectie en archief door, op zoek naar materiaal over de geschiedenis. Deze geschiedenis, voor een deel gebaseerd op de brieven van de oprichter van het ZMA, de Duitse zoöloog en patholoog-anatoom Max Weber (1852-1937), vulde ze aan met ruim 300 vaak prachtige, zelfgemaakte foto’s (onder het pseudoniem Ella Snoep), afbeeldingen van opgezette zoogdieren, reptielen op sterk water, opgespelde insecten en korte biografische schetsen van de belangrijkste werknemers van het museum.

Universiteitslector

Reitsma’s eerbetoon is alleen al interessant omdat het een eerste biografische schets geeft van Max Weber. In de jaren zeventig van de 19de eeuw verhuist de Duitse zoöloog naar Nederland en begint zijn carrière als universiteitslector aan de Universiteit Utrecht. Maar Weber wil naar Amsterdam, naar de collectie van het Genootschap Natura Artis Magistra om deze te systematiseren.

Als Weber in 1883 wordt benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de zoölogie aan de Universiteit van Amsterdam krijgt hij van de gemeente toestemming om de Artiscollectie en de collectie van de gemeente onder handen te nemen.

Dankzij de reizen die Weber en zijn vrouw Anna onder meer naar Noorwegen, Zuid-Afrika en de Noordpool maken, ziet het ZMA zijn collectie in de loop van de jaren groeien. Van doorslaggevende betekenis wordt de bijna een jaar durende Sibago-expeditie van Weber naar de Indonesische eilanden Java, Flores en Celebes in de jaren 1899-1900. Behalve wetenschappelijke doelen dient deze reis van de ZMA-directeur ook economische en nationalistische doelen. De Nederlandse regering wil delfstoffen winnen en de mijnbouw in haar koloniale gebieden stimuleren. En Weber wordt verzocht nieuwe zee- en landkaarten te maken.

Cruciaal voor de collectie van het ZMA zijn Webers vondsten tijdens die Sibago-expeditie. Weber stuurt meer dan honderd kisten met specimen naar Nederland.

Gebouw

In 1914 zijn 8.698 soorten beschreven, waarvan er 1.629 nieuw blijken. In een brief schrijft hij zo verheugd te zijn met zijn ‘reusachtige collectie’ dat hij voor het eerst gaat nadenken over een eigen museumgebouw waar het ZMA de collectie kan herbergen.

Die wens loopt vanaf 1900 als een rode draad door de geschiedenis van het ZMA. De zoektocht naar een eigen museumgebouw is de tragische kant van Duizend en meer verhalen op sterk water. Dat gebouw zal er namelijk nooit komen.

Tweemaal komt de Amsterdamse gemeente tegemoet aan het verzoek om een eigen museum van Lieven de Beaufort, Webers opvolger als ZMA-directeur. Maar beide keren gooit een Wereldoorlog roet in het eten. In de twintigste eeuw blijft de ZMA-collectie verspreid over verschillende Artisgebouwen en wordt slechts zo nu en dan ‘opgeschud, verzorgd en aangevuld’ – om niet aan verrotting en stof ten onder te gaan. Met de verhuizing naar Naturalis valt uiteindelijk het doek. voor het ZMA. Maar met Reitsma’s Duizend en meer verhalen is Webers droom nu toch verwezenlijkt: eindelijk heeft de ZMA-collectie ‘onderdak’ gekregen.