Spelen tussen mottige kleren

Kunstenaars moesten undercover in Moskou in de jaren zeventig. Daarover heeft De Warme Winkel een toneelstuk gemaakt. In de kringloopwinkel.

Theaterrecensent

Links is het hoekje ‘kids’, rechtsachter staan de boeken. Er is een piepklein hoekje kunst, met olieverfschilderijtjes van bloemen. Ernaast zit de kapper: knippen en scheren voor 7 euro. Middenin de winkel staat een tiental rekken met kleding, op kleur gesorteerd. Vale bankstellen zijn opgesteld in rommelige zithoekjes. En achterin kijkt een kleine tribune op dit alles uit.

Kringloopwinkel Goud Goed in Groningen vormt het decor voor de voorstelling Jandergrouwnd. In die nostalgische sfeer van afgedankte spullen uit voorbije tijden brengt De Warme Winkel de underground tot leven: de illegale kunstscene in Moskou in de jaren zeventig en tachtig. „Het is een schatkamer, een speeltuin”, zegt actrice Mara van Vlijmen.

De acteurs gebruiken voor de voorstelling het aanwezige materiaal. Hun kostuums trekken ze ter plekke van het rek: bruine, ribfluwelen broeken, gebreide wollen truien, „van dat typische jarenzeventigspul”. Sommige kleding doet dienst op onverwachte wijze: een zwarte bh wordt op het hoofd van Jessie Wilms een Russisch-orthodox hoofddeksel. Bepaalde items zijn natuurlijk onmisbaar: aan de medewerkers van de zeven kringloopzaken waar ze zullen spelen hebben de acteurs gevraagd leren jasjes en bontmutsen zoveel mogelijk achter te houden.

De keuze voor kringloopwinkels als decor was een intuïtieve, vertelt Van Vlijmen. „Het stond vast dat we niet in een theater zouden spelen. De voorstelling gaat immers over kunstenaars die door het communistisch regime waren verboden. Zij werkten stiekem, in klamme keldertjes en doorrookte keukens.”

Hun belangstelling voor de illegale Russische kunstscene werd gewekt door het boek Underground van Vladimir Makanin. Dat gaat over de aan lager wal geraakte schrijver Petrovitsj die ooit roem vergaarde door onder het communisme niet gepubliceerd te worden. Tijdens de voorbereidingen spraken de acteurs met vier Russen die vroeger behoorden tot die underground – overigens een ongeorganiseerd, los-vast geheel van onvergelijkbare kunstenaars, verspreid over Moskou. Van Vlijmen: „Maar de wetenschap dat ze er waren, en tegen de klippen op de kunst verdedigden, gaf de bevolking moed.”

Het romantisch-nostalgische gevoel dat soms uit die gesprekken naar voren kwam, plus de associatie met „mottige en stoffige meubels, kleding en gordijnen” resulteerde in hun keuze voor de kringloopwinkel. Maar nooit hadden ze verwacht hoe mooi dat gevonden decor zou zijn. Van Vlijmen: „Als je de winkel inkijkt vanaf die tribune, wordt alles meteen kunst.” De kringloopwinkel als museum vol readymades.

Gaandeweg het repetitieproces bleek de locatie nog veel actueler en dwingender dan gedacht. De acht makers proberen te achterhalen wat ‘underground’ nu precies is, en hoe zij underground kunnen worden. Gesprekken die ze daarover voerden belandden letterlijk in de tekst. Vincent Rietveld zegt bijvoorbeeld in het stuk: „Om underground te zijn, moet er een upperground zijn, die jou onderdrukt en waar je je tegen verzet. Maar wij hebben geen upperground, wij hebben geen plafond, wij zijn toch vrij?”

Vrij? de Vlaamse stagiaire Aurelie di Marino rolt met haar ogen. Leven wij niet in een kapitalistische dictatuur? Underground wordt dan: je onttrekken aan het kapitalistisch systeem, aan de wetten van de markt. En zo kwamen de makers, ook inhoudelijk nu, opnieuw uit bij de kringloopwinkel. Van Vlijmen: „Als iedereen naar de kringloopwinkel ging, dan zou dat het einde zijn van het kapitalistische systeem.”

Dat kunst floreert bij tegenstand en zo meer noodzaak krijgt – die romantische gedachte is natuurlijk ook besproken. „Maar het zou te verwend voor woorden zijn om daarnaar te verlangen”, aldus Van Vlijmen. Wel maakt De Warme Winkel het zichzelf graag moeilijk door niet altijd in theaters te spelen en ook in andere opzichten buiten de gebaande paden te treden. „In de kringloopwinkels spelen we zonder vast decor en moeten we houtje-touwtjecreatief zijn met wat er is. Zo creëren we ons eigen keurslijf.”

Jandergrouwnd’ van De Warme Winkel, tot en met 10/11 in Kringloopcentrum De Arm, in Utrecht, daarna tournee. Voor meer informatie: dewarmewinkel.nl