5 landsdelen, 100 steden

Gemeenten hebben voortaan ten minste honderdduizend inwoners. Er zijn niet meer dan vijf provincies (‘landsdelen’) waarin de waterschappen zijn opgenomen. Deze visie van het kabinet-Rutte II op het lokaal bestuur komt neer op samenvoegen, consolideren en schaal vergroten.

Dat gaat gepaard met een grootscheepse decentralisatie van rijkstaken en stevige bezuinigingen. Premier Rutte zei in de Tweede Kamer dat het kabinet „geen druk” op de gemeenten zal uitoefenen om te fuseren. Maar dat was vast een eufemisme. De hoeveelheid nieuwe taken die gemeenten krijgen, zullen dwingen tot kritische zelfreflectie. Kunnen we dit als gemeente solo nog aan? Hebben we daar de juiste capaciteiten voor? Vaak zal het antwoord ontkennend zijn. En dan moet er wat gebeuren.

Het kabinet heft intussen de wettelijke samenwerkingsregelingen tussen gemeenten op. De bestaande arrangementen vervallen daarmee. Onder militairen heet zo’n manoeuvre een tangbeweging. Linksom of rechtsom moet er bestuurlijk dus een antwoord worden gevonden. Langs de weg van de voldongen feiten en de financiële krimp lijkt er nu een regionaal, bovenlokaal bestuur in Nederland afgedwongen te worden.

Is dat een zegen of een vloek? Deze krant neigt naar het eerste. Dit is een volgende stap op een weg die lang geleden al is ingezet. Het aantal gemeenten kromp de laatste honderd jaar van 1.100 naar 415. Burgers beperken hun leven steeds minder tot één gemeente. Onder lokale bestuurders is al langer de verwachting dat deze afname noodzakelijkerwijs doorgaat. Het is eerder de vraag of de teller over twintig jaar op 200 gemeenten staat of op 100. De overheveling van rijkstaken naar gemeenten door Rutte II is ook niet de eerste. Ooit hielden gemeenten zich vooral bezig met straatverlichting, reiniging en scholenbouw. Daar kwamen zorg, cultuur, huisvesting, werkloosheid, infrastructuur en veiligheid bij. Nu doet het kabinet grote delen van de sociale zekerheid over aan het lokale bestuur.

De totale omvang van de bezuinigingen op lokaal bestuur wordt intussen geschat op 4 miljard euro. Daarvan zou 1 miljard ‘structureel’ zijn – op te brengen doordat schaalvergroting minder apparaatkosten vraagt. Premier Rutte vergelijkt de Randstad graag met de stad New York, die in vijf districten door 400 politici wordt bestuurd. Hier fungeren 5.000 bestuurders.

Nu kent New York geen verzorgende lokale overheid zoals Nederland, maar de lokale democratie fungeert er ook. Daar zit dan ook de uitdaging voor dit kabinet. De burgers betrokken houden bij hun noodzakelijk regionaler geworden lokale bestuur. Het ‘huis van Thorbecke’ verbouwt zichzelf, onder druk van de omstandigheden. En dat is in beginsel een goede zaak.