Premiegedoe is strategische zet

Rutte jaagt expres de middenklasse tegen zich in het harnas, betoogt Jelmer Renema. De VVD zal profiteren van een boze burgerij.

Wie met een half oog naar de discussie rondom de zorgpremie kijkt, zou denken dat de VVD flinke averij heeft opgelopen: er zijn honderden opzeggingen, De Telegraaf is woedend, en de éminence grise van de partij vergelijkt Rutte met de door de liberalen zo gehate Joop den Uyl.

In werkelijkheid is de zorgpremie voor Rutte en de zijnen een overwinning, en een grote blunder van de PvdA. Het is Rutte gelukt om tegelijkertijd de allerrijksten een belastingverlaging te geven en een belastingoproer in de middenklasse in de hand te werken. Door de woede van de middenklasse over de armen af te roepen schept Rutte politieke ruimte voor zowel de afbraak van de Nederlandse verzorgingsstaat als de volgende verkiezingsoverwinning voor de VVD.

Rutte past een uit Amerika geïmporteerde strategie toe: hij voedt de woede van het verdrukte midden. Het verdrukte midden is dat deel van de middenklasse dat door economische ontwikkelingen in zwaar weer geraakt is. Voor mensen uit deze klasse worden basisbehoeften duurder en stagneren de lonen, terwijl de terugtredende overheid taken die voor hen van belang zijn – bijvoorbeeld studiefinanciering – steeds meer loslaat. Gezinnen die een comfortabel bestaan hadden, moeten ineens op de centen letten. Ondertussen zorgt de staat voor de armen en laat ze de belastingen voor de rijken omlaag gaan.

Klinkt dit bekend? Zo gaat het in de Verenigde Staten al sinds de jaren zeventig. Daar zorgen de Republikeinen ervoor dat de woede van het verdrukte midden, wiens reële inkomen al decennia niet is toegenomen, op de armen wordt gericht. Die woede ontstaat doordat de middenklasse de volledige kosten van de verzorgingsstaat moet betalen. De Amerikaanse journalist Thomas Frank beschrijft dit verschijnsel in zijn veelgeprezen boek What’s the matter with Kansas?(2004). Hij geeft weer hoe boze burgers gemobiliseerd worden door de Republikeinen zonder dat die partij ooit iets aan de bronnen van die boosheid doet. Ondertussen onttrekken de rijken zich aan elke verplichting. Hij schrijft over Kansas: „Ontneem de moderne inwoners van Kansas hun baanzekerheid en ze registreren zich als Republikeinen.”

Deze strategie heeft sinds de jaren zeventig een vernietigend effect gehad op de Amerikaanse verzorgingsstaat. En hij werkt nog steeds: toen Romney zei dat 47 procent van de Amerikanen geen inkomstenbelasting betaalt en dus lui is, ging hij volledig voorbij aan het feit dat dit het gevolg was van belastingverlagingen onder Ford en Reagan – beide Republikeinse presidenten! Zo creëert elke generatie van rechtse politici de speelruimte voor de volgende. Zo bereikten de Republikeinen een duurzame transformatie van het electorale landschap.

Door de lasten van de zorgpremie bij de middenklasse neer te leggen, creëert Rutte nu een klassieke verdrukt-middensituatie: terwijl de armen en de middenklasse elkaar de tent uitvechten om een paar honderd euro, gaan de rijken er met een buit van duizenden euro’s belastingverlaging vandoor. Want mensen die meer dan anderhalve ton verdienen, gaan er inclusief hogere zorgpremie netto op vooruit door het lagere toptarief.

Deze maatregel kweekt de volgende generatie boze VVD-stemmers. De VVD’ers die nu tegen Rutte te hoop lopen, zitten namelijk aan hem vast: de PVV is economisch te links en D66 is voor deze groep veel te soft. Ruttes volgende campagnetoespraak laat zich al schrijven: de inkomensafhankelijke zorgpremie is kwaadaardig nivelleren, dat hem opgedrongen is door die enge socialisten. Recente opmerkingen als „nivelleren is een feest” van PvdA-voorzitter Hans Spekman versterken dit beeld. Rutte hoeft in 2016 alleen maar toe te kijken hoe het nota bene door hem verdrukte midden overtuigder dan ooit op hem zal stemmen. De mensen die nu boze reacties op de VVD-website schrijven, worden dan ineens de grootste geldschieters van zijn campagne, ‘om erger te voorkomen’.

De Partij van de Arbeid is met open ogen in de val van het verdrukte midden getrapt. Ja, er wordt genivelleerd, maar door een belastingverlaging voor de topinkomens wordt Nederland niet eerlijker en wordt de VVD in de kaart gespeeld. De verdrukte-middenstrategie is tegen te houden door niemand toe te staan zich aan de solidariteit te onttrekken – ook de allerrijksten niet. Pas als ook de topmannen van Shell, AkzoNobel en Philips zorgpremie naar rato van hun inkomen gaan betalen, zal de middenklasse bereid zijn ook mee te doen en blijft de verzorgingsstaat immuun voor Republikeinse tactieken.

Jelmer Renema is promovendus natuurkunde aan de Universiteit Leiden en lid van de PvdA.