Lodewijk Asscher: ‘Elke politicus zou dit boek moeten lezen’

Sinds september 2011 verklaarden politici, bestuursvoorzitters, sporters en tv-persoonlijkheden in de rubriek Boekdelen van de Boekenbijlage van NRC Handelsblad de liefde aan een boek. Politicus Lodewijk Asscher, vicepremier in het kabinet Rutte II, opende een jaar geleden de reeks met The Plot Against America van Philip Roth.

“Ik was net fractievoorzitter van de Amsterdamse PvdA toen ik The Plot against Americavan Philip Roth las. Het is een boek dat je een valkuil in trekt. Het begint in een verleden dat we kennen: het is 1940, Roosevelt zit in het Witte Huis en angstig kijken de VS naar wat er aan de andere kant van de Atlantische Oceaan gebeurt. Het verhaal is ingebed in de jeugd van Philip Roth zelf, die dan zeven jaar oud is en woont in joods Newark, New Jersey.

,,De dromerige verteltrant van de jongen begoochelt je. Geleidelijk duiken er elementen op waarvan je niet meer weet of ze overeenkomen met de geschiedenis. Dit mondt uit in een nieuwe president: de republikein Charles Lindbergh — vliegtuigpionier, isolationist en bewonderaar van Adolf Hitler. Mijn eigen zoon kan mij ook met zo’n kinderlijke dromerigheid een verhaal in trekken. Als hij naar de speeltuin is geweest vertelt hij in geuren en kleuren over alles wat hij heeft gezien; dan duikt er opeens een krokodil op in de zandbak.

,,Door het verleden aan te passen toont Roth dat de geschiedenis niet een onvermijdelijk pad aflegt, maar beïnvloedbaar is. In dit verhaal letterlijk: de verkiezing van een president.

,,Om mensen het besef bij te brengen dat de geschiedenis de uitwerking van keuzes is, kan een politicus de voorspelbare instrumenten inzetten: een verkiezingsprogramma, toespraken. Roth daarentegen gebruikt de verbeelding, door een alternatief verleden te schetsen. Geschiedenisboeken tekenen alles op als onvermijdelijk, maar voor de zevenjarige Philip is alles nog onvoorzien. Roth noemt dat ‘the unfolding of the relentless unforeseen’. Machthebbers proberen vaak hun plannen te presenteren als onvermijdelijk. Bezuinigingen, veiligheidsmaatregelen, kapitaalinjecties; het kan niet anders, burgers. Maar dat is doorgaans niet de enige mogelijkheid. Je moet ageren tegen zulke taal van onontkomelijkheid.

,,Het knappe is hoe Roth zijn fantasie in lange, mooie zinnen geloofwaardig op papier overbrengt. Philips gezin wordt telkens op nieuwe manieren en steeds iets meer onderdrukt. Het roept bij de lezer de vraag op: wanneer wordt het vervelend? Het gezin wordt een hotel uitgezet, de manager beroept zich op een index, en de vader schopt een grote scène in de lobby. “Antisemitisme!”, roept hij. Onderwijl houden de andere bezoekers zich afzijdig en vinden zelfs zijn eigen kinderen het gênant. Die kinderen worstelen met hun eigen patriottisme en hun bewondering voor de vliegkunsten van president Lindbergh. Lindberghs maatregelen, waarmee de Amerikaanse joden stapsgewijs worden buitengesloten, raken ook mijn eigen werk als politicus. Vaak sta je voor de vraag: “Laat je hier de mening van een grote meerderheid gelden of is dit besluit vernederend voor een kleine minderheid?” Recentelijk was dat aan de orde bij het besluit om ritueel slachten te verbieden.

,,Roth wordt nog wel eens verweten dat hij zichzelf herhaalt: het gebruik van Newark als decor, het verkennen van de joodse en Amerikaanse identiteit en het gevoel van vervreemding en teleurstelling dat zijn personages ondervinden. Onlangs nog stapte een van de juryleden van de Man Booker International Prize op omdat deze aan Roth zou worden toegekend. Ze zei dat Roth in zijn boeken keer op keer hetzelfde schrijft. Ja, als je thema’s als religie, de natie en wanhoop onder hetzelfde verstaat. Alsof je Rembrandt er van beschuldigt telkens dezelfde kleuren te gebruiken.

,,Door de vragen die het oproept is dit een waardevol boek voor iedereen die zich met politiek bezighoudt. Eigenlijk zou elke politicus The Plot Against America moeten lezen. Je steekt er meer van op dan van een dikke stapel boeken over ‘framing’ of de liberale heilstaat.’”

De ebook-versie en de papieren versie van Asschers favoriete boek zijn bij NRClux te bestellen.