Altijd weten waar de zon staat

In de Balinese gebarentaal Kata Kolok geeft iemand het tijdstip van de dag aan door te wijzen naar de plek van de zon. Rond het middaguur is een gebaar recht naar boven.

Gebarentaal in alledaagse gesprekken in Bengkala. Foto's C. de Vos

Het dorp Bengkala op het Indonesische eiland Bali wordt ook wel het Dovendorp genoemd. Van de 2700 inwoners zijn er 47 doof. Zij gebruiken een eigen gebarentaal, die door de horende dorpsbewoners de Doventaal (Kata Kolok) wordt genoemd.

Connie de Vos van het Max Planck-instituut voor psycholinguïstiek promoveert vandaag in Nijmegen op de ruimtelijke aspecten van die gebarentaal. De promovenda deed ruim een jaar onderzoek in het dorp en legde daarbij spontane conversaties met gebaren vast op film. Ze ontdekte dat de taal een unieke manier heeft om tijd uit te drukken.

‘Rond middernacht’ gebaart men door recht naar beneden te wijzen: naar de zon, die daar om twaalf uur ’s nachts precies onder je staat (Bali ligt bij de evenaar). ‘Rond het middaguur’ is een gebaar recht naar boven. ‘’s Ochtends vroeg’ is een gebaar naar het oosten, ‘om 6 uur ’s middags’ een gebaar naar het westen.

De gebaarder moet dus altijd weten waar het oosten en het westen zich bevinden. Een Nederlander zou dat niet zomaar lukken. Maar in het Balinese Dovendorp hoeven ze daar niet eens bij na te denken. Ze doen dat vanzelf, want ze hebben in hun taal ook een ruimtelijk systeem dat helemaal gebaseerd is op oost en west: ze zeggen bijvoorbeeld niet dat iets zich ‘links’ van iets anders bevindt, maar ‘ten westen van’.

Zo’n absoluut ruimtelijk systeem, met de baan van de zon als referentiepunt, is wereldwijd in allerlei gesproken talen aangetroffen, maar het werd nog niet eerder in een gebarentaal gevonden.

Dat dit systeem ook bij uitdrukkingen voor tijd gebruik wordt, is volgens Connie de Vos helemaal uniek. „Wat je meestal tegenkomt in gebarentalen is dat de gebaarder de toekomst voor zich projecteert, en het verleden achter zich.” De tijd is dan als het ware een lijn die achter je begint en voor je uit verder loopt. Zelf sta je in het nu. Omdat de gebaarder zichzelf als referentiepunt neemt, zou je die tijdslijn ‘egocentrisch’ of ‘relatief’ kunnen noemen. „Voorheen dachten we dat het in alle gebarentalen zo werkte”, zegt De Vos. „Dat blijkt dus niet het geval.”

De doventaal heeft geen aparte woorden (gebaren) voor verleden of toekomst, vertelt De Vos. „Ze hebben alleen een woordje dat zoiets betekent als ‘niet in het heden’, ‘ooit’. Uit de context moet dan blijken of dat in het verleden dan wel in de toekomst is. Meestal is dat geen probleem. Als iemand bijvoorbeeld over mij zegt ‘Connie trouwt en krijgt een kindje’, dan weet iedereen dat het over een hypothetische situatie in de toekomst gaat, want ze weten allemaal dat ik niet getrouwd ben en geen kinderen heb.”

Dat is het voordeel van een taal die alleen maar gesproken wordt binnen een kleine gemeenschap waar iedereen elkaar kent. Er is veel gedeelde kennis, waardoor veel informatie impliciet kan blijven.

De doventaal van het Balinese Dovendorp wordt overigens niet alleen door die 47 doven gesproken, maar ook door ruim de helft van de horende dorpsbewoners. De taal heeft daarmee tussen 1500 ‘sprekers’. Dankzij de doventaal zijn de doven volledig in het dorpsleven geïntegreerd.

Ongeveer 1 op de 5 inwoners van het dorp heeft een mutatie in een gen op chromosoom 17 (DFNB3) dat doofheid veroorzaakt. Kinderen die zo’n mutatie van zowel vaderskant als van moederskant erven komen doof ter wereld. Genetici hebben uitgerekend dat dit gemuteerde gen al zeven generaties in het dorp aanwezig is. De Vos schat dat de gebarentaal vijf generaties oud is.

Voor een taal is dat heel jong, zegt De Vos. „Ook elders in de wereld zien we dat gebarentalen van doven zich heel snel kunnen ontwikkelen. Ze hebben maar twee of drie generaties nodig om te ontstaan en vervolgens uit te groeien tot volwaardige talen, waarin in principe alles wat men wil zeggen kan worden uitgedrukt.”

Een filmpje van inwoners van Bengkala die hun doventaal gebruiken is te zien op: youtu.be/uo4mX_0jcH4