Rutte over JSF: ik hoef dat ding niet! - lees NRC-reconstructie van de formatie terug

Rutte en Samsom begin oktober tijdens de presentatie van het deelakkoord van VVD en PvdA. Foto ANP / Robin Utrecht

Met de beëdiging van vanochtend is het tweede kabinet-Rutte een feit. De formatie tussen VVD en PvdA duurde slechts 54 dagen. NRC Handelsblad publiceerde zaterdag een uitgebreide reconstructie van de formatie. Lees het artikel hieronder terug.

Het is 21.39 uur op verkiezingsavond, 12 september, als Diederik Samsom vanuit zijn hotelkamer in het Amsterdamse Mariott een sms stuurt aan Mark Rutte. De eerste prognoses van de uitslag zijn dan veertig minuten binnen. Een nek-aan-nek race tekent zich af: PvdA 40 zetels, VVD 41 zetels.

“Voor de echte uitslag moeten we nog even wachten”, sms’t Samsom, “maar alvast gefeliciteerd met het goede resultaat. Tsjonge, wat is dit spannend.” Rutte staat erom bekend dat hij sms’t zoals hij praat. “Ja, joh bizar spannend. Maar wat heb je dit waanzinnig gedaan, knap, gefeliciteerd.”

Ze blijven elkaar zoeken. Samsom sms’t om half elf: “Blijf jij eigenlijk wachten tot de definitieve prognose?”

Rutte: “Ik dacht te wachten tot het duidelijk wordt wie de grootste is. Even contact houden?”

Rutte en Samsom stemmen toespraken af

Korte tijd later bellen ze, en kondigt Samsom aan dat hij Paradiso, vol uitzinnige PvdA’ers, niet langer wil laten wachten. Rutte zegt dat hij ook zijn leden zal toespreken in de partytent van het Carlton Beach Hotel in Scheveningen, waar de VVD bijeen is. Ze stemmen het tijdstip af zodat de omroepen hun toespraken na elkaar uit kunnen zenden. Samsom sms’t: “23.05 ongeveer.”

Rutte: “Top, ik ga kijken!”

Het is half drie, Paradiso is al wat rustiger, als Samsom de VVD-leider belt: hij zal weer het podium opgaan, nu om Rutte te feliciteren. “Gefeliciteerd man”, zegt Rutte, “dank je wel, ik ga kijken en dan ga ik daarna wel.”

18 uur eerder, als verkiezingsdag net op gang is, komt Rutte met zijn vertrouwelingen bijeen. Hun campagne zit erop, de peilingen suggereren al een week een mooie uitslag en een ingewikkeld voorland: een coalitie met de PvdA wordt nagenoeg onvermijdelijk.

Ze zitten bij Stef Blok, fractievoorzitter in de Tweede Kamer. In het lingo van de partijtop noemen ze zich het ‘kernteam’. Behalve Rutte en Blok zijn ook de Eerste Kamerfractievoorzitter Loek Hermans, partijvoorzitter Benk Korthals en vicefractievoorzitter Anouchka van Miltenburg aanwezig.

VVD geeft hypotheekrenteaftrek direct op

De stembussen zijn nog lang niet gesloten, maar al op dat moment nemen deze vijf mensen een voor de VVD historisch besluit: als het moet, zal de partij haar verzet tegen beperking van de hypotheekrenteaftrek staken.

De partijtop wil nu doorpakken – dat is niet alleen een verkiezingsslogan. Het is een mentale gesteldheid. Gedurfde keuzes zijn in deze omstandigheden niet te ontlopen.

Bij de PvdA is er ook een gesprek gaande, al tien jaar. Partijleider Samsom en zijn vertrouweling Jeroen Dijsselbloem zijn kinderen van de ‘puinhopen van Paars’, maar ook van het vechtkabinet-Balkenende IV. Met enige regelmaat filosoferen ze over de vraag: als we weer aan de macht komen, hoe voorkomen we dan de slechtste kanten van die eeuwige coalitiepolitiek?

Ze willen geen technocratische kleurloosheid, zoals bij Paars. Maar ze willen ook het gestolde wantrouwen van hun vorige regering vermijden, waarin PvdA en CDA elkaar op alle mogelijke manieren dwarszaten. De PvdA heeft zijn kiezers vaak teleurgesteld. Er ligt, zo voelen ze het, een ereschuld. De voornemens die in deze gesprekken ontstaan, komen uiteindelijk in het voorwoord van het regeerakkoord terecht: „Wij hebben ons niet laten verlammen door verschillen of het tegenhouden van plannen van de ander.”

De buitenwereld moet dan nog zes weken op die tekst wachten. Toch is de formatie eigenlijk in minder dan twee weken rond, zo blijkt uit een reconstructie gebaseerd op gesprekken met hoofdrolspelers.

Op maandag 24 september liggen de hoofdlijnen van het regeerakkoord vast, de volgende dag beslissen VVD en PvdA al wie welk ministerie krijgt. Zelfs de namen van de ministers zijn grotendeels bekend. Alles wat daarna komt is bijschaven.

III: De keuken van Loek Hermans

Daags na de verkiezingen, donderdag 13 september, zien oplettende Hagenaars Rutte zich naar het pied-à-terre van Loek Hermans laten rijden, nabij het Lange Voorhout. Hij heeft de sleutel meegekregen. Samsom zit al in zijn auto te wachten. Rutte grapt: “Heb je die das nou nog om? Doe jij hem nooit meer af?”
De twee winnaars zullen de uren daarna aan de keukentafel doorbrengen, blikjes drank op tafel.

Op het Binnenhof is aan het begin van diezelfde avond Henk Kamp, bestuurlijk routinier van de VVD, begonnen als ‘verkenner’. De Tweede Kamer heeft hem op verzoek van Rutte aangesteld om de mogelijkheden van nieuwe coalities te wegen. Hij zal na vijf dagen formele gesprekken een samenwerking van VVD en PvdA adviseren.

Maar aan de keukentafel van Loek Hermans lopen Rutte en Samsom ver voor Kamp uit. Daar ontstaat een vertrouwen dat cruciaal zal blijken voor de formatie. Ze zeggen elkaar al snel dat ze tot grote risico’s bereid zijn. Ze zullen hun achterbannen trotseren. Geen kleurloze compromissen, doorpakken zullen ze, en grote hervormingen doorvoeren die in coalitieland tot nu toe te pijnlijk waren: de zorg, de woningmarkt en de arbeidsmarkt.

Al de avond erna, Kamp heeft er zijn eerste werkdag als verkenner op zitten, lopen Samsom en Dijsselbloem naar het Torentje van Rutte. Om rondlopende journalisten te omzeilen maken ze gebruik van het labyrint van gangen op het Binnenhof: de route binnendoor via de Eerste Kamer. In een vergaderruimte onder de kamer van de premier ontmoeten ze Rutte en Blok.

Daar vertellen Rutte en Samsom hun secondanten over de grootse stappen die ze die avond ervoor hebben gezet. Ook nu houden ze het tempo erin: ze maken alvast werkafspraken voor de onderhandelingen – hoewel de informateurs, Kamp en Wouter Bos, pas een week later officieel aan de slag zullen gaan.

De dinsdag daarop zitten de vier weer in het Torentje. In de anderhalf uur dat het gesprek duurt stellen ze de belangrijkste ‘bouwblokken’ van het regeerakkoord samen. De PvdA kan leven met bezuinigingen van 16 miljard euro als dit de verschillen tussen hoge en lage inkomens verkleint. Als de VVD de hypotheekrenteaftrek loslaat, beweegt de PvdA op de arbeidsmarkt. En in ruil voor een eenmalig ‘kinderpardon’ krijgt de VVD een vurig gewenste verharding van het migratiebeleid.

Diner in het Catshuis

De vrijdag erna, 21 september, beginnen Bos en Kamp als informateurs. Diezelfde avond heeft het demissionaire kabinet in het Catshuis een afscheidsdiner. Gaandeweg de avond komt er verontrustend nieuws uit Haren. Een onhandige uitnodiging op Facebook loopt uit op een manifestatie van vernielzucht en agressie. Vertrekkende bewindslieden zien op tv hoe hun land op genante wijze wereldnieuws wordt.

De toezegging aan de PvdA over het kinderpardon heeft eerder die week indirect de openbaarheid gehaald, als Arie Slob (ChristenUnie) de zaak in de Kamer aan de orde stelt.

Demissionair minister van Immigratie Gerd Leers (CDA) heeft er de pest over in. Hij wijt zijn gedaalde populariteit aan de onwrikbare houding die de VVD inzake het kinderpardon innam ten tijde van Mauro. Leers laat weten: als het zo moet, stop ik er meteen mee.

Geen zorgen Gerd, zegt Rutte toe, je erfenis zal ook door de PvdA gerespecteerd worden. En Fred Teeven, de staatssecretaris van Justitie, zal de portefeuille op zich nemen om de harde lijn inzake immigratie en asiel in tact te laten. Zo weet de premier dit brandje te blussen.

Er ontstaan later meer spanningen met vertrekkende CDA’ers. In de Stadhouderskamer komt het bericht door dat vicepremier Verhagen zich persoonlijk bemoeit met de redactie van ambtelijke adviezen die de informateurs via zijn ministerie van Economische Zaken opvragen. Het wekt irritatie, al weten Rutte en Blok die goed te verbergen.

De truc van Bos

Wouter Bos haalt een truc uit. De oud-PvdA-leider, dan drie dagen informateur met Kamp, heeft in zijn nieuwe baan als zorgconsultant manieren geleerd om mensen bij elkaar te brengen. Politici laten zich niet snel overtuigen, redeneert hij, dus met alleen praten kom je niet ver. Per onderwerp legt hij een paar kartonnen kaarten op tafel. Glimmende A4’tjes met handgeschreven tekst.

Het eerste setje gaat over de overheidsfinanciën. Rutte mag eerst, en kiest ‘solide begroting’, Samsom kiest ‘inkomensnivellering’. En zo gaat het een tijdje door, het uitruilen krijgt fysiek vorm.

De afspraak is dat wie een kaart trekt dat onderwerp moet uitwerken, volgens de ’80/20 regel’. Dit is een idee van Dijsselbloem: 80 procent van elke tekst mag eigen ideeën bevatten, 20 procent die van de andere partij. Zo dwing je de tegenpolen over elkaars wensen na te denken. En er is nog een regel: dwing de andere partij niet door het stof te gaan. Als dat onvermijdelijk blijkt, geef de ander er dan iets moois voor terug. Zo krijgt de de VVD een verlaging van het hoogste belastingtarief in ruil voor de hypotheekrenteaftrek.

Bos introduceert meer gewoonten uit de consultancy. Hij laat een beamer met een laptop installeren, zodat teksten waarover ze onderhandelen uitvergroot op een scherm verschijnen. Hij brengt een whiteboard mee waarop de onderhandelaars kunnen tekenen.

Het zijn hulpmiddelen die mede het hoge tempo van de onderhandelingen verklaren. Tot en met de vorige formatie waren informateurs, mensen als Lubbers en Tjeenk Willink, mannen van papier. Gemaakte afspraken zagen onderhandelaars pas de volgende dag op schrift terug, wat meestal tot extra onderhandelen leidde. Dit is een formatie van de nieuwe generatie, stellen ze tevreden vast in de Stadhouderskamer. Ze voelen zich comfortabel met moderne hulpmiddelen, en handelen in de snelheid die daarbij hoort.

Wat ook helpt: als de zes een probleem aan het eind van de dag nog niet hebben opgelost, bellen Rutte en Samsom elkaar regelmatig ’s nachts nog even. Dan ligt de volgende ochtend vaak alweer een deal klaar.

‘Mark, kan jij een grafiekje tekenen?’

Zelfs de beslissing over de zorgpremies, waarover deze week in de VVD zoveel onrust ontstaat, wordt in een paar seconden genomen.

Op de kaartjes van Bos komt de keuze hierop neer: geen stelselwijziging in de zorg of inkomensafhankelijke premie? Rutte mag als eerste kiezen. Hij hoeft niet na te denken: geen stelselwijziging. Voor Samsom is het daarna simpel. De premie voor de zorgverzekering, een voorstel dat de PvdA al jaren doet, wordt voortaan afhankelijk van het inkomen.

De snelle keuze van Rutte is niet vreemd. De PvdA heeft een voorstel dat neerkomt op het vergaand terugdringen van de marktwerking via een nieuw stelsel. De VVD voelt daar niets voor. Maar de PvdA heeft er, in concurrentie met de SP, in de campagne een groot punt van gemaakt.

Het nieuwe principe van premies afhankelijk van het gezinsinkomen wordt daarna doorgerekend op het ministerie van Sociale Zaken. De cijfers komen op tafel. Rutte en Blok accepteren ze. In het systeem van de informateurs, 80/20, werken de VVD-onderhandelaars trouw mee aan de uitwerking van dit PvdA-winstpunt.

Ook Henk Kamp, die namens de informateurs de inkomensverdeling voor zijn rekening neemt, denkt actief mee om de PvdA op dit punt tegemoet te komen. Als halverwege de formatie het moment rijp is om alle beleidsmaatregelen op hun inkomenseffecten te laten door rekenen past Bos opnieuw de tactiek van de omgekeerde logica toe. Hij zegt: “Mark, Stef, kunnen jullie een grafiekje tekenen van de ideale nivellering van de PvdA?”

Rutte draait zich naar Blok: “Stef, doe jij het even?” Blok stapt naar het whiteboard. Blok trekt een streep die voor hoge inkomens een groter koopkrachtverlies laat zien dan voor lage. Precies wat de PvdA wil. En zo gebeurt het ook.

Is er nog plek voor Blok?

Als Bos klaar is met zijn kaartenspel behandelen ze dinsdag 25 september de ministersposten. Het uitgangspunt is: elke partij zes ministers. Beide leiders leggen meteen ook namen van kandidaten op tafel.

Haagse logica lost daarna de meeste dilemma’s op. Nu de VVD de premier levert, krijgt de PvdA automatisch Financiën (Jeroen Dijsselbloem). Nu PvdA-vicepremier Lodewijk Asscher Sociale Zaken wil (hij heeft eerder Financiën afgewezen), krijgt de VVD Zorg. Zo bepaalt de keuze van de ene partij automatisch de uitkomst voor de andere.

Maar ze kunnen de puzzel niet afmaken. De PvdA wil Buitenlandse Zaken (Frans Timmermans) en het nieuwe ministerschap van Handel en Ontwikkelingssamenerking (Lilliane Ploumen). Dit houdt in dat de VVD Defensie zou moeten nemen. Maar de VVD wil Defensie niet.

Bovendien bevat het lijstje dat Rutte inbrengt een raadsel. Hij heeft een ministerspost te weinig. Rutte, Kamp, Ivo Opstelten, Edith Schippers Kamerlid Jeannine Hennis-Plasschaert en Melanie Schultz van Haegen hebben allen een plekje.

Maar voor Stef Blok, die nota bene aan tafel zit, is nog geen ministerspost beschikbaar.

En dat terwijl Blok er nooit een geheim van heeft gemaakt dat zijn fractievoorzitterschap van de afgelopen twee jaar een offer was om bij een volgende gelegenheid minister te worden. Er komt bij dat het ministerschap dat hij in 2010 ambieerde, Sociale Zaken, naar Kamp is gegaan. Terwijl dezelfde Kamp nu, omdat Asscher Sociale Zaken gaat doen, kandidaat voor Economische Zaken is; het ministerie waarvoor ook Blok belangstelling lijkt te hebben. Tafelgenoten begrijpen dat het lijstje van Rutte maar op één manier beantwoord kan worden: de pijn verzwijgen.

De knoop wordt ten slotte ontward door, tegen de intuïtie van de VVD in, een dertiende ministerschap uit te vinden. Over het moment waarop die keuze valt, lopen lezingen van hoofdrolspelers niet parallel. In elk geval kunnen beide partijen zich erin vinden dat, wanneer de VVD toch Defensie neemt, de zwaarteverdeling in portefeuilles onevenwichtig is: de PvdA heeft veel zware posten. Daarom is het billijk, zeggen ze bij de PvdA, dat de VVD een extra ministerschap krijgt. Zo ontstaat Wonen en Rijksdienst, onder te brengen bij Binnenlandse Zaken, en zo wordt Stef Blok toch minister.

Rutte over JSF: ik hoef dat ding niet!

Soms neemt de compromisbereidheid surrealistische vormen aan. Zoals rond een van dé hoofdpijndossiers in Den Haag, de JSF. De VVD ijvert al jaren voor aanschaf, de PvdA is al jaren tegen. Als de onderhandelaars zich buigen over cijfers van Defensie ontstaat ergernis. Waarom kan het departement nou niet duidelijk aangeven hoeveel dat ding zal kosten? Zoals een van de onderhandelaars zegt: “Je gooit er kerosine in, en er rennen wat mensen omheen die het onderhoud plegen.”

Ze hebben het gevoel dat CDA-minister Hillen (Defensie) de formatie wil frustreren. Rutte krijgt er genoeg van, hij gooit zijn handen in de lucht: “Weet je? Laat ook maar, ik hoef dat ding niet!” Zijn partijgenoot Blok veert op: dat is nou ook weer niet de bedoeling. Aan de onderhandelingstafel vertelt Samsom dat hij bij de voorbereiding van het gesprek precies het tegenovergestelde tegen zijn eigen team zei: „Ik wil ervan af, sodemieter maar op, we kopen hem gewoon.” Het mag niet van Dijsselbloem.

Dit past bij de rolverdeling die uit hun karakters voortvloeit: de leiders stuiteren van energie en dadendrang. Hun secondanten roepen ze nuchter tot de orde.

Overigens sneuvelt bij het JSF-dossier het voornemen om ‘geen gifvaten in zee te dumpen die na twee jaar weer op het strand aanspoelen’. De nieuwe coalitie komt niet verder dan het aanvragen van wéér een nieuw onderzoek: sommige dingen kan je gewoon niet oplossen.

Bruggen keihard aanpakken

Het einde is in zicht, het wordt tijd na te denken over een motto. Niet makkelijk, met twee zo verschillend denkende partijen. Henk Kamp werpt op iets met bruggen te doen. Samsom vindt het mooi. De afgelopen jaren heeft de PvdA-leider het in zijn praatjes op partijavonden vaak gehad over bruggen bouwen tussen groepen.

Maar dat ‘bouwen’ vindt Blok ongelukkig. Binnen het onderhandelingsteam van de PvdA maakt iemand de grap om er dan maar ‘Bruggen keihard aanpakken’ van te maken. Uiteindelijk wordt het Bruggen Slaan. Henk Brons, hoofd van de Rijksvoorlichtingsdienst, krijgt de opdracht iets moois te bedenken voor de presentatie van het akkoord. Hij laat een doek maken met daarop de Amsterdamse Uyllanderbrug. Tegen die achtergrond zullen Rutte en Samsom hun verhaal doen.

Samsom zet zich aan het voorwoord van het regeerakkoord. Hij heeft zich, geïnspireerd door de werkwijze van de afgelopen weken, voorgenomen nu gewoon eens op te schrijven hoe het echt zit. Hij benadrukt hoe verschillend de partijen zijn, dat niks zeker is, het land politici nodig heeft die eerlijk en moedig zijn. Het wordt een ronkende tekst.

Als hij het aan de zes voorlegt reageert Rutte: “Echt een Samsom-verhaal, maar ik vind het eigenlijk wel goed.” De anderen zijn minder enthousiast. Dit is iets te hoogdravend. Blok zegt tot algemene hilariteit: “Ik ben meer van: het land moet nou eenmaal worden geregeerd, hier zijn de spreadsheets.”

Er mogen best wat bijvoeglijke naamwoorden uit, vindt ook Dijsselbloem. Wouter Bos neemt het op zich er wat ‘meer VVD’ in te schrijven.

Vrijdag 26 oktober is alles af. Anderhalve maand na de eerste sms’jes op verkiezingsnacht zijn Rutte en Samsom klaar. De teksten zijn geschreven, de berekeningen gemaakt, de presentatie is voorbereid. Het zal een van de snelste formaties ooit zijn.

Op zondagavond bellen ze. Samsom is in Amsterdam, Rutte in Den Haag. “Doen we het?”