VVD onder vuur! Alsof we dit filmpje nog niet kenden

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: terug naar de Anthony van Dijckstraat in Woerden, waar ze in de campagne vroegen om eens een stabiele regering. „Alles eerlijker verdelen is gewoon goed.”

Natuurlijk niemand in Den Haag over Woerden gehoord, deze week. Wij hadden onze handen even vol aan Rutte en Samsom en de nieuwe constellatie. En Rutte en Samsom krijgen hun handen méér dan vol aan het hele land. Bruggen slaan, zeg dat wel.

Het regeerakkoord bevatte mooie passages over nieuwe politiek, maar als vanzelf daalde het politieke gesprek af naar koopkrachtplaatjes alsmede, in dit geval, de inkomensafhankelijke zorgpremie. What’s in it for me. Prima dat politici zichzelf willen verklaren – maar eerst even de eigen portemonnee.

Ik begrijp dat je kunt bediscussiëren of een inkomensafhankelijke premie effectief en verstandig is. Maar in minimaal één opzicht is de maatregel van een grote schoonheid. Zij treft ook mensen die doorgaans voortreffelijk uit kunnen leggen hoe het verder moet met de natie. En welke groepen eerst maar eens aangepakt te worden – de kunstenaars, de hoogste inkomens, de werklozen, de bankiers, de moslims, et cetera. De anderen, kortom. Want ook dat is een probleem waarmee politici stelselmatig te stellen hebben: we wijten de problemen van het land, zoals de hoge zorgkosten, aan iedereen – behalve onszelf.

De manier waarop het debat (nou ja – kon u er wijs uit?) zich voltrok had ook iets ontmoedigends. De VVD onder vuur! Eindelijk, de VVD! Alsof we dit filmpje nog niet kenden. Ten tijde van Job Cohen overkwam het de PvdA, na het Lenteakkoord kregen we GroenLinks, daarvoor mocht het CDA lange tijd de klappen opvangen, enfin, telkens is het verhaal hetzelfde: waag het niet verantwoordelijkheid te nemen.

Zeker, de VVD gaf ook aanleiding. De presentatie van het plan was wonderlijk zwak, ze konden hun paniek amper verbergen, en politiek blijft een spel van de zwakke pakken. Maar veel wees erop dat de aanstichter van Het Kwaad, Mark Rutte, niet van plan was te wijken. En critici gedroegen zich al gauw bespottelijk: De Telegraaf over ‘Marx Rutte’, met zo’n fotootje uit de Winkler Prins erbij. Het deed me, ik kan het niet helpen, meteen aan de VS denken. Toen Obama daar een algemene ziektekostenverzekering invoerde zetten activisten van de Tea Party hem voortdurend neer als socialist. En nu Rutte, tegen zijn zin, accepteert dat de coalitiepartner een andere vorm van premieheffing prefereert, wordt hij in dezelfde categorie ingedeeld. Over dat niveau zou de VVD misschien niet al te geïmponeerd moeten zijn.

En dit is nog maar het begin. Bruggen slaan, het regeerakkoord, bevat een overtuigend voorwoord over het principe van uitruilen waartoe Rutte en Samsom zijn overgegaan. Kiezers pikken het niet meer dat er niets gebeurt, of dat oplossingen worden gepresenteerd in een taal die de werkelijkheid ontwijkt. Dan liever helderheid die elke partij het zijne gunt. Iedereen vindt dit nu doodnormaal, maar vergeet niet dat in Nederland nooit eerder een coalitie langs deze weg tot stand is gekomen.

Achter dat voorwoord staan een stuk of 40 pagina’s beleidstekst – want het is leuk, zo’n feel good-optreden bij Pauw en Witteman, maar feit blijft dat Rutte en Samsom zich de laatste weken bezighielden met honderden maatregelen.

En je haalt er zo tien uit die vergelijkbaar oproer kunnen veroorzaken. Ouderen wier langdurige verzorging uit de AWBZ wordt geknikkerd: maakt u eerst uw spaargeld maar op. De pensioenpremie die verminderd aftrekbaar wordt. De plannen inzake huren (omhoog) en hypotheken (duurder). Verdwijnende streekziekenhuizen. Kleine gemeenten die straks worden afgeknepen zodat ze geen keuze hebben dan in een groter geheel op te gaan – elke dorpeling inwoner van De Nieuwe Meren, of zoiets. De ‘crisis’ is een jaartje of vier besproken, in de praktijk bleef het een aankondiging. Nu volgt de uitvoering.

Vrijdagmorgen was ik terug in Woerden, in de Anthony van Dijckstraat, waar ik in de campagne een dagje langs de deuren ging. Mensen waren er toen gelaten, op het apathische af, over het eeuwige onvermogen van Den Haag. Een week voor de verkiezingen zweefden ze eigenwijs door, en eigenlijk hadden ze geen zin alwéér te gaan stemmen. In 2010 kwamen hun keuzes overeen met het landelijke beeld, op 12 september week de buurt van deze straat er nauwelijks van af.

Nieuwbouw en jaren zestig woningen staan hier tegenover elkaar. Ik had het regeerakkoord meegenomen, het was stil op straat. Ik sprak acht mensen, van wie een oudere dame en een vrijwilliger bij het lokale radiostation RPL eruit sprongen. De vrouw, 68, een oud-ondernemer, stemde haar halve leven al VVD. Ze liet haar hondje uit, Zilla heette ze, uit het dierenasiel.

Ja hoor, ze had alles meegekregen – van haar partij en de zorgpremies en De Telegraaf. Het leek haar koude drukte. Onjuiste maatregel, dat zeker, beetje zwak van Mark, maar ook weer geen ramp. „We moeten met de PvdA, dan krijg je deze grappen.’’ En dat plan ging natuurlijk nooit door, stelde ze met een feilloos politiek gevoel vast. „De Eerste Kamer pikt dit nooit joh.’’

Dus al die rare reacties in de media was ze allang beu. Het is ook zo dom, zei ze, om te doen alsof alleen Grieken moeten inleveren. Ze had de laatste tijd steeds minder aanvechting die praatprogramma’s te bekijken. Altijd hetzelfde gereutel. „Kent u Facebook?’’ Heel leuk is dat, vertelde ze. Verruimt de blik. „En de televisie zet je lekker uit.’’

Bij de lokale omroep, om de hoek bij de Anthony van Dijckstraat, zat een 47-jarige oud-stratenmaker achter een computer. Naast zich een stapel singeltjes, Non non rien n’a changé van de Poppys bovenop. Hij was een database aan het maken. Hij deed, als arbeidsongeschikte, allerlei klusjes hier. Hij zette ook het lokale nieuws op de site, „dus ik hang ook een beetje de neerlandicus uit’’. De zender zond dat moment, half elf ’s ochtends, RPL Continu uit, lokale variant van Sky Radio. Alleen ’s avonds hadden ze eigen praatprogramma’s – Week van de Streek, U zij de Glorie, dat werk.

Hij had sinds anderhalf jaar een huurwoninkje. Gescheiden. De afgelopen keer had hij, levenslang VVD’er, voor het eerst op Geert gestemd, door „het Griekse verhaal’’. Het verlies van de PVV maakte hem weinig uit. „Geert is heus niet van zijn geloof gevallen.” En hij zou nooit voor de PVV gekozen hebben als de partij kans maakte de grootste te worden. „Ik wil niet dat we extreem worden.”

Hij ging er niet vanuit dat Geert zich nu keert tegen het de inkomensafhankelijke zorgpremie. „Een reëel idee’’, zei hij. Mensen die meer hebben horen meer te betalen. Weinig medeburgers, zei hij, zijn eerlijk. „Maar alles eerlijker verdelen is gewoon goed.’’

Het beeld bleef fragmentarisch, maar in de Anthony van Dijckstraat was er weinig reden voor de VVD te vrezen. En veel reden om schamper over al de media te doen. De poging van VVD en PvdA, lager en hoger opgeleiden aan zich binden om een nieuwe paarse deceptie te voorkomen, had hier amper schade opgelopen.

Dit kan nog makkelijk komen natuurlijk. Zo staat deze poging op nogal gespannen voet met de behoefte van de nieuwe coalitie om alles, meestal op efficiencygronden, grootschalig te maken. Nationale politie. Streekziekenhuizen uitroken. Provincies op laten gaan in landsdelen. Streven naar gemeenten van meer dan 100.000 inwoners.

Van al deze plannen had niemand in de Anthony van Dijckstraat nog gehoord. Evengoed was ook niemand er enthousiast over, sterker, de weerzin was meteen zichtbaar. Moest Woerden (50.000 inwoners) dan óók weg? Ga nou.

Van de luisteraars van Week van de streek had je moeilijk anders kunnen verwachten. Nooit zullen zij zich erbij neerleggen om in een of ander Almere op te gaan. Interessanter is waarom Rutte en de zijnen denken dat hier iets te winnen valt. Toonde uitgerekend al die euroscepsis niet aan dat onzekerheid over de eigen identiteit de afkeer van het grotere verband voedt?

Een raadsel is dit. En het bewijs dat, hoe goed bedoelingen ook zijn, het gevaar van een nieuwe deceptie over een VVD-PvdA-samenwerking altijd op de loer blijft liggen.