Wat doet die man daar met zijn laptop?

Drukt een dj op play, draait hij plaatjes, of maakt hij nou echt muziek met zijn laptop? Dat kan alle drie en de grenzen vervagen.

Rolinde Hoorntje

Redacteur Cultuur

Optreden met alleen een laptop

‘We all hit play’ schreef de Canadese Producer Deadmau5 in een blogpost afgelopen zomer. ‘Ieder kind van drie kan doen wat ik doe tijdens een show’. De uitspraak kwam nadat in een filmpje op internet was te zien hoe dj-trio The Swedish House Maffia maar liefst vijftien minuten van hun ‘live’ set had voorgemixt.

Deadmau5 produceert live: hij arrangeert zijn eigen muziek op het podium met een laptop, in plaats van andermans platen te draaien. In theorie kan dat met een laptop en/of met instrumenten. Deadmau5 doet het met alleen een Mac en softwareprogramma Ableton Live, zoals 90 procent van de dj’s die ‘live’ sets doen. Maar alleen een laptop betekent niet per se ‘drukken op play’.

Ook Kangding Ray, neemt morgen alleen zijn laptop mee naar Den Haag. David Letellier, zoals de architect eigenlijk heet, maakt donkere, gelaagde techno, zorgvuldig geconstrueerd als een huis. Ter plaatse, met Ableton Live. Het grijze venster met grafieken en schuifjes ziet eruit als het dashboard van een vliegtuig. In pastel. Een set is opgebouwd rond een evoluerende gitaarmelodie of een basloopje, het geraamte of de master. Dat kan een partij zijn van een bestaand nummer. Of een nieuwe melodie. Maar altijd zijn eigen muziek. En „max vier minuten! Dan kan ik even op adem komen en bedenken wat ik verder toevoeg. De rest is ‘live.”

Op het podium bouwt hij de set verder op. Met vierkantjes die hij omhoog of omlaag schuift, voegt hij drums, cimbalen, handclaps of een bas toe. Sommige heeft hij eerst zelf opgenomen in de studio thuis.„In het begin had ik nog geen geld. Toen sloeg ik met een drumstok op een houtblok om een bepaald geluid te creëren. Dat bewerkte ik dan in de computer voor mijn set.” Nu kun je een speciale Kanding Ray-uitbreidingsset kopen bij je software.

Live produceren en dj-sets zijn twee verschillende dingen en bestaan al jaren naast elkaar. Alleen, de lancering van Ableton (bedacht door een helft van producerduo Monolake) ontketende een kleine revolutie in 2001. Het programma komt met een bibliotheek aan samples waarmee iedere zolderkamerproducent in een middag zijn eerste plaat heeft geklust. Het synchroniseert het tempo van de nummers automatisch. Maar het grootste voordeel is het gemak waarmee je ‘live’ kunt produceren, vandaar de naam.

Plaatjes draaien wordt nu bijna produceren

Vroeger draaide een dj plaatjes. Tot 2001 was dat niet veel meer dan het op het juiste moment in elkaar laten overlopen van platen in hetzelfde tempo, zegt Jeroen Groenendijk van Pioneer. De hoogtijdagen van de gabber heeft hij zelf meegemaakt als dj Lead. „Toen veegde ik na afloop ook de dj-booth schoon.”

Het juiste moment zag hij aan de kleur van de plaat. Meer zwart betekende minder reliëf (een kleinere amplitude) oftewel: minder geluid. Dat was vaak de break, het moment waarop je een andere plaat goed kon ‘inmixen’. Die ‘mixing skills’, samen met de plaatkeuze bepaalden de kwaliteit van een dj. Met het nieuwste model draaitafels, komt daar een derde factor bij: virtuositeit.

Want met de CDJ-2000 nexus, sinds twee weken op de markt, hoef je niet meer te zoeken naar het ‘juiste moment’. Dat doe je van tevoren als je de platen bewerkt in Rekordbox, een soort „iTunes voor dj’s”, aldus Groenendijk. In het computerprogramma markeer je geheugensteunen met een pijltje, de computer leest automatisch waar de beats zitten in een plaat. Ook kun je vast ‘loopjes’, de herhalingen van een paar maten, opslaan. Luisteren of de platen wel synchroon lopen is ook niet meer nodig. Dat doen de tafels tegenwoordig zelf, met een druk op de sync-knop.

Geen kunst meer aan dus, dat draaien? Juist wel, zegt Groenendijk. De nieuwe functies zorgen voor meer creativiteit. Omdat je het tempo eigenlijk niet meer gelijk hoeft te stellen, en zes platen tegelijk kunt oproepen met een druk op de knop, kun je je richten op andere dingen. Ter plaatse stukjes opknippen. De bas of juist de hoge tonen toevoegen van een van de andere vijf platen. En als je scratcht (terugdraait), pak je de plaat weer op waar hij was geweest als je hem had laten doorlopen. De hiaten vul je op met stukjes van een andere plaat. Zo wordt draaien meer muziek maken, zegt Groenendijk. Hoofdtelefoons zijn ook niet meer nodig. En dat is een voordeel, zegt dj The Flexican tijdens de presentatie van het nieuwe model: „Zo kun je beter viben met het publiek”.

Er zijn ook dj’s die softwareprogramma’s als Traktor of Ableton Live gebruiken. Dan is de laptop een mixer die wordt aangestuurd met de draaitafels. De software synchroniseert de platen automatisch en maakt het mogelijk om draaitafels te combineren met ‘echte apparaten’.

Live produceren met een instrument klinkt warmer

De meeste dj’s produceren live met alleen een laptop. Je hoeft tegenwoordig geen zware synthesizers of drumcomputers meer mee te slepen. Met Ableton is de dj dirigent van zijn eigen orkest. Maar het ziet er wel een stuk minder indrukwekkend uit.

En dat is precies wat veel live-acts tegenstaat. Daarom treden er nog steeds jonge producers op met instrumenten uit de begintijd van de techno en de house. Zoals de TR 909 (de computer waarmee de eerste technodrums werden gemaakt) of de TR 303 (een apparaat dat basakkoorden imiteert en waarop per ongeluk een knopje werd ontdekt waarmee de blurpy ‘acid’ geluidjes van de oude house konden worden gemaakt).

Die bescheiden trend is deels een reactie op het gebruiksgemak van Ableton, denkt Marco Spaventi, hoofddocent elektronische muziekproductie aan het Sound Audio Engineering Institute (SAE) in Amsterdam. Al draait de meerderheid nog plaatjes, er is meer druk op dj’s om zich te onderscheiden, zegt Spaventi. Bijvoorbeeld door live te produceren (met of zonder instrumenten). „Het is een beetje een prestigeding geworden. Net zoals er grote druk is om eigen muziek uit te brengen. Alleen plaatjes draaien is niet meer genoeg.” Spaventi produceert live met instrumenten onder de naam R-A-G. De laptop synchroniseert dan alleen het tempo van de apparaten. De verlichte appel plakt hij soms af. „Mensen hebben minder respect voor een laptop.”

Het geluid van analoge instrumenten is nooit helemaal na te bootsten met de computer. Die geluidsgolven hebben geen rafelrand, een toon uit een analoog apparaat heeft dat wel. Sommige speciale ‘plug ins’ bootsen het geluid van zo’n ‘vieze’ bas wel na. „Maar het klinkt minder warm.”

En, met de muis klikken voelt minder muzikaal. Kangding Ray: „Het is toch net alsof je de belastingaangifte doet.” Reden waarom hij een afstandsbediening met draaiknoppen op zijn laptop aansluit. En bij de lancering van Ableton Live 9 verschijnt nu Push, een controller met 64 druk- en draaiknopjes die lijkt op een drumcomputer. Met het formaat van een iPad. Dat voelt weer meer als een instrument.

En zo ziet het er ook uit.

Zelf aan de slag?

. Zelf produceren kun je leren. Ableton Live 9 verschijnt deze maand en is al te bestellen via de site (ableton.com). Eerdere versies kun je al met korting kopen. Gebruiksinstructies, van de basis tot de vreemdste functies, kun je vinden op YouTube. . Of, volg een cursus elektronische muziekproductie aan het SAE in Amsterdam of Rotterdam, zie sae.nl. Daar leer je ook produceren met andere software zoals Qbase. . Bij Pioneer kun je dj-cursussen volgen (prodjschool.nl), net als bij de Amsterdamse club Studio 80 (studio-80.nl) v© Kangding Ray treedt morgen op in Den Haag, zie rewirefesti val.nl