Nieuw Engagement versus navelstaarderij

Graa Boomsma: De Multatuli’s van Amerika. Nw Amsterdam, 224 blz. € 19,95

De Amerikaanse literatuur heeft veel meer Multatuli’s dan de Nederlandse. Dat beweert Graa Boomsma tenminste in zijn nieuwe boek over de literatuur van de Verenigde Staten, De Multatuli’s van Amerika.

Multatuli als soortnaam – ik was het nog niet eerder tegengekomen. Maar je voelt wel aan wat Boomsma bedoelt, en in zijn inleiding legt hij het nog eens uit. Een Multatuli is een non-conformistische auteur met een romantische inslag, die de neiging heeft zich te verzetten tegen maatschappelijk onrecht en virtuoos verschillende taalregisters bespeelt.

In het boek komen veertien Amerikaanse schrijvers aan bod die aan deze definitie zouden voldoen, in chronologische volgorde. Boomsma begint bij Henry Thoreau en eindigt bij Dave Eggers; onderweg komen we schrijvers tegen als Melville, Faulkner, Roth, DeLillo, Sontag, Franzen en David Foster Wallace.

Over Multatuli gaat het verder nauwelijks. Zo is het jammer dat Boomsma nergens vergelijkingen trekt tussen het werk van deze Amerikaanse auteurs en de Max Havelaar van (de enige echte, namelijk onze) Multatuli. Zo blijft de titel een gimmick, iets dat kan worden vergeten nadat de nieuwsgierigheid van de lezer is gewekt.

Maar het is duidelijk wat Boomsma’s bedoeling is. Hij wil laten zien dat Amerika een rijke traditie heeft als het gaat om schrijvers die de literatuur gebruiken om hun (en onze) wereld te onderzoeken, niet per se om oplossingen en alternatieven aan te dragen, maar om een beeld van die wereld te geven – omdat ze niet anders kunnen, omdat dit voor hen de kern uitmaakt van wat het betekent schrijver te zijn. Het zou een versimpeling zijn om deze Multatuli’s aan te duiden als ‘geëngageerde schrijvers’. Wel bespeurt Boomsma bij hedendaagse schrijvers als Foster Wallace, Franzen en Eggers een Nieuw Engagement, en het is duidelijk dat hij dat een goede zaak vindt, getuige een wat schampere opmerking over Nederlandse navelstaarders.

Voortdurend laat Boomsma zien hoe de behandelde schrijvers de blik naar buiten gericht houden. Hij beschrijft hoe de Franse Revolutie doorwerkt in het oeuvre van Melville, hoe de romans van Faulkner zijn doortrokken van de erfenis van de Amerikaanse Burgeroorlog, hoe de echo van WOI doorklinkt in het werk van Dos Passos en die van de Koude Oorlog in de romans van DeLillo.

Een boek waarin in elk hoofdstuk weer een andere auteur aan bod komt, krijgt iets opsommerigs. Maar Boomsma legt dwarsverbanden, zodat je hier en daar toch ook glimpen van een groter geheel opvangt. Zo speelt (de ondergang van) het Amerikaanse gezin een rol bij Philip Roth, maar ook bij Jonathan Franzen en David Wallace Foster, terwijl de verhouding tussen blank en zwart zowel bij Faulkner als bij Richard Powers aan de orde komt.

Boomsma wil van elke schrijver zo veel mogelijk romans behandelen. Dat pakt niet altijd goed uit, maar zijn enthousiasme werkt aanstekelijk. Aan Multatuli denk je pas weer als je het boek dichtslaat en de titel ziet staan.