Dit kun je geen compromis meer noemen

Bij Rutte en Samsom is het ene terrein strikt liberaal en het andere strikt socialistisch. Dat is desastreus, vindt Frank Ankersmit.

Illustratie Arcadio Esquivel

Nederland is een coalitieland. Geen partij kan na de verkiezingen haar programma onverkort uitvoeren. Daarom ziet ze zich steeds gedwongen tot het compromis met toekomstige coalitiepartners.

Vroeger sloot men dat compromis door alle beleidsonderdelen tot in detail met elkaar uit te onderhandelen. Dat was een moeizaam, langdurig en vreugdeloos proces, maar het had wel het voordeel dat iedereen aan het eind van de route precies wist wat er overeengekomen was. Bovendien dwingt die manier de toekomstige regeringspartners er veelal toe om te komen tot oplossingen waaraan niemand voordien gedacht had.

Rutte en Samsom kozen voor een nieuwe manier. Ze ruilden bepaalde portefeuilles onderling en lieten de ander vrij spel op de verkregen portefeuilles. Het dwingt niet tot het zoeken naar nieuwe oplossingen en bedreigt bovendien de eenheid van beleid. Je kunt niet op het ene terrein strikt socialistisch zijn en op het andere strikt liberaal zonder dat er op den duur iets scheurt.

Bovenal leidt het tot betreurenswaardige resultaten. Zo bleek eergisteren dat de middeninkomens er door de plannen in de gezondheidszorg per jaar 2.400 euro netto ofwel 5.000 euro bruto op achteruit zullen gaan. Dat komt boven op de verhoging van de eigen bijdrage en van de btw, het nieuwe systeem voor de hypotheekrenteaftrek en het feit dat ouders moeten opdraaien voor de kosten van hun studerende kinderen.

Wat krijgen die arme middeninkomens daarvoor terug? Het behoud van de VVD-fetish van marktwerking in de gezondheidszorg – het systeem dat juist de oorzaak was van de explosie van de kosten in de gezondheid. Inderdaad zal marktwerking ook in de zorg sommige dingen goedkoper maken, maar marktwerking leidt ook tot volumevergroting. Niemand houdt tegen dat markten willen groeien, ook al druk je er nog zo hard tegenaan. Dat is een veel bepalender factor voor de kosten van de gezondheidszorg dan wat je bereikt door ziektekostenverzekeraars en ziekenhuizen met elkaar te laten concurreren – temeer omdat er van die concurrentie weinig terechtkomt.

De gevolgen van de zorgbesluiten zijn voor de middeninkomens dermate catastrofaal dat ze wel niet zullen doorgaan. Heronderhandeling zal dus nodig zijn. Dan zullen de beide fracties er wel integraal bij betrokken worden.

Dan zijn we dus weer terug bij de oude manier van compromissen sluiten – zij het dat dat compromis dan gevonden moet worden tussen partijen die al besloten hebben met elkaar in zee te gaan. Dat zal de onderhandelingen er niet makkelijker op maken. Je kunt immers niet meer dreigen met het zoeken naar ander coalitiepartners, zonder van alles een verschrikkelijke puinhoop te maken.

Dit alles gaat onder het mom van 16 miljard euro bezuinigen! Ja, zo kunnen we allemaal wel ‘bezuinigen’. Stel, je eigen huishoudboekje vertoont een tekort van tienduizend euro. Je stapt naar je argeloze buurman en deelt hem mee dat hij je dat geld maar even moet overmaken. Wat zou je buurman daarvan denken? Dat kun je toch geen bezuinigen noemen?

Waarom gaan Rutte en Samson niet met een stofkam door de rijksuitgaven? Waarom nemen ze niet meer notitie van wat de Algemene Rekenkamer te vertellen heeft over slordig omgaan – zacht geformuleerd – met belastinggeld? Zo schreven De Telegraaf en Trouw onlangs dat er een paar jaar terug in één jaar 600 miljoen euro was zoekgeraakt bij de gemeente Amsterdam. Niemand wist waar dat geld gebleven was. Er was ook niemand die het iets kon schelen. Zou dit een indicatie zijn van hoe het met de overheid als geheel ligt, dan zijn er helemaal geen bezuinigingen meer nodig! Integendeel, dan kunnen we rekenen op een fikse belastingverlaging voor iedereen.

Er gloort een schone dageraad voor het CDA. Nu de VVD de middenklassen zo evident in de steek laat, kunnen ze alleen nog terecht bij het CDA. Voor CDA-leider Buma en de zijnen had deze kabinetsperiode niet beter kunnen beginnen. Zij zitten op rozen.

Frank Ankersmit is emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.