De onttakeling van een droom

In het stoffige Archer City lag tot afgelopen zomer de grootste tweedehands boekwinkel ter wereld. Maar de bejaarde eigenaar Larry McMurtry heeft een groot deel van zijn collectie van de hand gedaan. Wat rest zijn twee katten, een muizenkeutel en een enkel zeldzaam exemplaar.

06 Aug 2012, Texas, USA --- A view from inside Booked Up Inc. #2, looking towards Booked Up Inc. #1, which are two of the four bookstores ownde by Larry McMurtry in downtown Archer City, TX on Monday, August 6, 2012. He will liquidate three-fourths of his book inventory during an auction on Friday and Saturday in Archer City. (David Woo/The Dallas Morning News) --- Image by © David Woo/Dallas Morning News/Corbis © David Woo/Dallas Morning New>

ie op vrijdagmiddag om vijf over vijf Archer City binnenrijdt, treft niet veel leven meer aan op straat. Het Royal Theater kondigt aan dat er over drie weken A River down in Texas in première zal gaan, de wind waait om het oorlogsmonument en twee vijftienjarige meisjes zijn op het dak van de Law Enforcement Agency geklommen. Ze lijken vooral te wachten tot iemand ze naar beneden jaagt. Het centrale kruispunt van de stad is groot en breed, maar nooit een stoplicht waardig bevonden.

In het Spur Hotel is niemand. Op de balie ligt een grote witte envelop met de naam van de gast. Erin zit de kamersleutel, de rekening en de mededeling dat het verschuldigde bedrag automatisich van de creditcard zal worden afgeschreven. En het telefoonnummer van de eigenaar, voor het geval er iets gebeurt. Maar de kans dat er vanavond iets gebeurt in Archer City lijkt niet erg groot.

In 1999 publiceerde Pulitzer-Prizewinnaar Larry McMurtry, schrijver van Lonesome Dove (1985) en de beroemdste zoon van Archer City, zijn autobiografische Walter Benjamin at the Dairy Queen. In het boek probeert hij de geschiedenis van zijn geboortestad te achterhalen met de hulp van de verhalen die mensen elkaar vertellen, in de Dairy Queen bijvoorbeeld. De Dairy Queen bestaat nog steeds, langs de zuidelijke uitvalsweg van de stad, iets voorbij het tweede benzinestation. Na het restaurant beginnen de weilanden, afwisselend gevuld met ja-knikkers en windmolens.

Het fastfood in de Dairy Queen wordt geserveerd in bakjes met de opdruk: ‘That’s what I like about Texas’. Aan de muur hangen wat foto’s van McMurtry, maar verder is er niemand te bekennen. „Ons plaatselijke footballteam speelt vanavond uit in Jacksboro,” zegt de vrouw achter de counter. „Ik denk dat iedereen daar is.”

Zo’n vijftien jaar geleden nam McMurtry een besluit dat de loop van de geschiedenis van Archer City moest veranderen en dat een kolossale uitvergroting was van het moment waarop hij een boek van de grote Duitse intellectueel Walter Benjamin zat te lezen in het cowboyrestaurant Dairy Queen. Hij stichtte een tweedehands boekwinkel, Booked Up, waarheen hij de boeken verplaatste uit andere antiquariaten die hij al decennia als bijverdienste aanhield. En hij stichtte nog een boekwinkel – en een derde en een vierde. Allemaal in loodsachtige lage gebouwen rond het kruispunt, zo volgestouwd met boeken dat Archer City plots meer dan duizend boeken per inwoner telde. Hier, op het Texaanse platteland, moest een boekenstad komen zoals het Britse Hay-on-Wye dat was: een trekpleister voor de geletterde mens. En een monument voor het papieren boek; het boek dat bovendien al van iemand anders is geweest, dat eigenlijk twee geschiedenissen met zich meedraagt: de geschiedenis die erin staat en die van zijn eigen reis door de wereld.

Er ontstond meer boekgerelateerde bedrijvigheid: een man begon Booked-Up T-shirts te verkopen en in een van de grote oude landhuizen van de stad werd de Lonesome Dove Inn geopend, waar alle kamers zijn ingericht met boeken van McMurtry als thema. Er werden congressen georganiseerd, verslaggevers verschenen om de lof van Archer City te zingen en soms werd er een bus vol liefhebbers voor de deur van Booked Up I, II, III of IV afgezet. Maar een echt Hay-on-Wye wilde het niet worden. Het was ook wat ver: twee uur rijden ten noordwesten van Dallas-Fort Worth.

Tot Larry McMurtry eind deze zomer bekend maakte dat hij zijn nabestaanden niet wilde belasten met het bezit van 450 duizend boeken. En de 76-jarige auteur is weliswaar nog niet uitgeschreven (volgende maand verschijnt een boek over George Custer), maar hij heeft last van zijn geheugen. Dus besloot hij een grote veiling te houden. Op 15 augustus stroomden tientallen boekenliefhebbers en -handelaren met hun pick-uptrucks naar Archer City om die volgeladen met boeken weer terug naar huis te rijden. In totaal deed McMurtry driekwart van de boeken van de hand – er bleven er 150 duizend over, genoeg om Booked Up I te vullen, dat dan weer wel.

Desolate aanblik

Twee maanden later, in oktober, bieden winkels nummer II, III en IV een desolate aanblik. Door de ruiten zijn lange lege boekenkasten te zien, hier en daar zijn nog wat volle planken achtergebleven, op een verlaten boekenkarretje ligt een Encyclopedia of the Social Sciences, Volume I (A-Bri). Het papier op de deur van Booked Up I meldt dat de winkel tussen 10 en 5 open is. Larry McMurtry zelf is in zijn huis in Arizona.

Zaterdagmorgen om negen uur is Archer City nog niet echt ontwaakt, ondanks de vrachtwagens die met zekere regelmaat over het kruispunt denderen. „It’s a fine day for a walk, Sir,” zegt een man die de motorkap van zijn auto opent tegen de vreemdeling, die onder de grijze lucht op zoek is naar de Lonesome Dove Inn. Onvindbaar. Pas na drie keer kijken blijkt een groot stuk karton dat een yard sale aankondigt, te zijn geplakt over het grote bord waarop Lonesome Dove Inn staat.

Binnen scharrelen drie oudere vrouwen tussen de spullen: glazen, vazen en een enkel schilderij. Op de tv hangt een vel papier met de tekst Not for sale. Ja, dit is inderdaad de Lonesome Dove Inn, zegt de vrouw die koffie serveert in het kleine keukentje. „U mag best boven de kamers even bekijken, al is het een rommel daar. We zijn gesloten.” Logisch, wie wil er in oktober ook nog naar Archer City? De kamers zien er nog keurig uit, met oude meubels die ergens tussen antiek en rommelmarkt in zweven.

Beneden blijkt dat de Lonesome Dove Inn niet sluit voor de winter. „Ik heb het huis verkocht, ik word te oud om een Inn draaiende te houden,” zegt eigenaresse Mary Webb. „Ik heb het vijftien jaar gedaan, nu is het mooi geweest. Ik ben 73.” Een koper die het bedrijf over kon nemen, was niet te vinden. „Dat was alleen een mogelijkheid geweest als ik winst had gemaakt en dat is in al die jaren niet gelukt. Maar dat is niet erg, ik heb veel plezier gehad. De komende weken verkoop ik de inboedel en dan verhuis ik naar het bijgebouwtje hiernaast.”

Het boekentoerisme is nooit echt op gang gekomen, zegt Webb. „Larry heeft veel voor de stad gedaan, maar het is hier toch te afgelegen om echt mensen te trekken. Ze moeten uren autorijden voor ze hier zijn. En verder is hier maar heel weinig te doen. Toen wij jong waren, was er in elk geval nog een bowlingbaan. Voor jongeren is hier nu niets meer te beleven, die moeten allemaal met de auto naar Wichita Falls.”

Om de hoek staat de deur van Booked Up II open. De schaarse hoeveelheid overgebleven boeken wordt in een auto geladen: het laatste deel van het werk aan de samenvoeging van de gesaneerde boekwinkels. Uiteindelijk moet alles naar Booked Up I, waar shopmanager Kristin inmiddels is gearriveerd. Midden in het voorste deel van de zaak, waar de kasten rondom zijn gevuld met oude bibliofiele edities, staat een grote plastic box. Daar zet de shopmanager haar dochter soms even in, maar het meeste werk doet ze met het meisje op de arm.

Van zaterdagse drukte is dan ook geen sprake. Er zijn vanmorgen vier klanten. Of eigenlijk twee, want de mannelijke helften van de twee echtparen hebben duidelijk minder belangstelling voor de boeken. Een van de vrouwen, die uiteindelijk met een boek over Tolstoj naar huis zal gaan, vertelt dat ze volwassenenonderwijs volgt. „We wonen in het noorden, in Oklahoma; het leek ons toch eens de moeite waard hier te gaan kijken. Het is een aardig uitstapje, maar eigenlijk zijn het te veel boeken om te bevatten.”

Inderdaad is het amper voorstelbaar dat de verzamelde boeken maar een kwart vormen van het oorspronkelijke Booked Up totaal. Over Cervantes en zijn Don Quichot staan vijftien boeken op een rij. Over het onderwerp ‘Vogels’ vijftien planken en de verzekering dat er in het bijgebouw ‘more natural history’ te vinden is. Dat klopt. ‘Lions, tigers & bears’ hebben daar een eigen sectie. Net als gender studies, oorlog, politiek, indianen en alle Amerikaanse staten – aan de boeken over Texas lijkt geen eind te komen. „Larry kocht vaak hele verzamelingen,” zegt de bedrijfsleider. „Hij komt hier nog steeds af en toe.” Lang niet alle boeken zijn gerangschikt: zo staat de Wiener Ausgabe van het werk van Ludwig Wittgenstein naast een groot fotoboek over Afrika en een reclamebord voor scheermesjes: ‘Best shave you ever had for your money’. Even verderop twee filmblikken met Blue movie. Your personal sneak preview.

De overdaad en de rijkdom zijn kolossaal, maar ook de gesaneerde winkel bevat meer boeken dan een mens kan onderhouden. Ondanks de aanwezigheid van twee jonge katten ligt er bij de ramen behalve stof ook wel eens een muizenkeutel op een boek. En als je ze uit de kast haalt, blijken ze zich vaak uit de markt te prijzen. De brieven van Saul Bellow kosten tweedehands meer dan Amazon.com er een paar jaar geleden voor heeft gevraagd volgens de bon die eruit op de betonnen vloer dwarrelt. En de gesigneerde exemplaren van het werk van McMurtry zelf, opgesteld bij de ingang, grijp je vastberaden als een zeker souvenir, tot je ziet dat ze allemaal boven de honderd dollar komen.

Zo begint het je te dagen waarom Larry McMurtry zijn boekenschat eerder zag als een last voor zijn nabestaanden dan als bedrijf. Zoals de Lonesome Dove Inn uiteindelijk niet meer waard bleek dan het gebouw en de spullen, zo is Booked Up veel meer een boekenvoorraad dan een winkel. En een voorraad waarvan de waarde geleidelijk aan verkruimelt nu antiquarische boeken via internet overal in een handomdraai te vinden zijn – en een groot deel van de informatie uit de boeken ook digitaal beschikbaar komt, voor de miljarden mensen die niet de moeite nemen naar Archer City, Texas te rijden. Hoeveel zaterdagochtenden met vier klanten zijn er nodig om al deze boeken te verkopen?

Gerard Vossius

Tot zich dan toch het wonder voltrekt en je weer weet waarom al die economische observaties er niet zo veel toe doen. Op een grote tafel staat een kartonnen bakje, vol met oude, beschadigde boeken. Het slechtst eraan toe is Institutiones Linguae Graecae, een Grieks leerboekje van Gerard Vossius. De rug is verdwenen, een touwtje houdt de katernen nog ternauwernood bij elkaar. Er is veel in gelezen en lang in gelezen, want het rolde al in 1672 van de persen van Danielem Elsevirium in Amsterdam. Het is de eerste druk, Vossius leefde zelf nog toen het verscheen.

Een boek dat veel ouder is dan Texas, dan de Verenigde Staten. Ooit moeten Nederlandse studenten er Grieks uit geleerd hebben, toen is het als oud boek nog op de boot naar de oude wereld gezet om nu op de rand van ontbinding te verkeren in Archer City in Texas. Dat is de magie van het antiquariaat, die door geen site kan worden vervangen. Het boek waar je niet naar kon zoeken omdat je niet wist dat het bestond, maar dat je bij de eerste ontmoeting absoluut moet hebben.

Een ding is duidelijk: dit boek moet terug naar huis. Maar hoeveel zou dat kosten? De prijs is moeilijk te lezen. Staat daar nu werkelijk 200? Het zou kunnen, voor een boek van 340 jaar oud. Maar als Kristin naar het titelblad kijkt, concludeert ze: „Oh, dat is Larry’s 20.” Gesigneerd dus! Weliswaar niet door Vossius, maar toch door Larry McMurtry.

Op het kruispunt heeft iemand een trailer met een paar koeien geparkeerd. Als die het tasje met Vossius voorgehouden krijgen snuffelen ze even, maar ze happen niet toe.

    • Arjen Fortuin