Een gespleten Oekraïne

Oekraïne is 21 jaar na zijn onafhankelijkheidverklaring in het najaar van 1991 nog steeds een verscheurd grensland: verdeeld door de eigen Oekraïense taal en het Russisch en door politieke breuklijnen tussen Oost en West.

De parlementsverkiezingen van zondag hebben hieraan geen einde gemaakt. Dankzij het gemengde kiesstelsel, waarin districts- en evenredige vertegenwoordiging elk voor de helft meetellen, heeft de presidentiële Partij der Regio iets meer dan 40 procent van de parlementszetels in de Verchovna Rada verworven, zo blijkt nu alle stemmen zijn geteld.

Manipulatie van overheidswege heeft de partij van president Viktor Janoekovitsj in de kaart gespeeld. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), die ruim 600 waarnemers op pad had gestuurd, kritiseerde deze week de cliëntelistische pressie door regeringsfunctionarissen, de troebele financieringsstromen en de eenzijdige media-inzet.

Maar zelfs deze „stap terug”, zoals de OVSE het noemt, kan niet verhullen dat Janoekovitsj en zijn industriële clan het land niet in hun greep hebben, zoals Poetin en het Kremlin Rusland proberen te controleren. De Partij der Regio’s heeft met 30 procent evenredige stemmen amper 5 procentpunt meer aanhang dan het coalitieblok Vaderland van de gevangen gezette ex-premier Joelia Timosjenko. En maar twee meer dan de bokskampioen Vitali Klitsjko en de communisten, en drie keer meer dan de anti-Russische en antisemitische Vrijheidspartij. Het landschap is meer versplinterd dan het lijkt.

Deze instabiliteit raakt niet alleen Oekraïne, in omvang groter dan Duitsland en qua bevolkingsaantal bijna zo groot als Spanje. Als transitstaat heeft Oekraïne een geopolitieke betekenis die zijn bruto binnenlands product (vergelijkbaar met België) te boven gaat. Denk aan de pijpleidingen waarmee Zuidoost-Europa van aardgas wordt voorzien of de kolen- en staalsector die de oligarchisering van Oekraïne in de hand werkt.

President Janoekovitsj probeert de economische en politieke infrastructuur, net als elders in de voormalige Sovjet-Unie symbiotisch verstrengeld, stapsgewijs voor zijn eigen clans te monopoliseren. Daarbij neemt hij een loopje met met de Europese rechtstatelijke principes, zoals de troebele procesvoering en detentie van zijn rivaal Timosjenko telkens illustreren.

Dat wil echter niet zeggen dat Janoekovitsj geen boodschap heeft aan Europa. Hoewel afkomstig uit de Russischtalige mijnstreek in het Oosten streeft ook hij naar een Associatieverdrag met de EU, net als bijna alle partijen in Oekraïne.

Dit verlangen biedt de EU handvatten om druk uit te oefenen. Niet om Oekraïne op afstand te houden, maar om het te dwingen tot stappen voorwaarts in plaats van terug.