Dikke mensen hebben het gemaakt

De middenklasse in Afrika wordt door een nieuwe westerse levensstijl rap zwaarder. Een onsje meer geldt vaak als aanbeveling, maar ook dat verandert.

TO GO WITH AFP STORY SAfrica-health-gym-fat-lifestyle,FEATURE BY SIBONGILE KHUMALO In this photograph taken on on March 19, 2012, people work out at new outdoor gym in Soweto. The facility, set in a park among tiny two-bedroom homes, has caught on with many Sowetans who are determined to lose the flab without signing expensive gym contracts. Opened by the Johannesburg city council a month ago, the gym has seen the people of all ages pumping iron and swaying around in swing-like contraptions designed to target problem fat. AFP PHOTO / ALEXANDER JOE AFP

Het was nauwelijks licht toen Cynthia Mufamadi zich vanmorgen op de crosstrainer hees. Daarna trok ze een half uur aan de gewichten en nu zwiept ze heen en weer op een soort schommel die de dijspieren moet aansterken.

„Ik werd veel te dik”, hijgt de huisvrouw tussen de oefeningen door. Sinds een paar maanden hangt ze daarom van maandag tot en met vrijdag aan de apparaten van de nieuwe openluchtsportschool van Soweto. „Ik ben pas 29 en ik moet nog langer mee, zegt ze

De 48-jarige zakenman George Mahlangu, naast haar in sjiek trainingspak op de stepmachine, zag om zich heen steeds meer leeftijdsgenoten met hartproblemen of diabetes. „De dokter zei dat het bij mij ook verkeerd ging. Mijn bloeddruk was te hoog: daar begint het altijd mee. Nu heb ik het roer omgegooid.”

Afrika ontwikkelt in razend tempo. „Het beeld van een continent dat louter honger heeft is hard aan nuancering toe”, zegt arts en onderzoeker Samuel Oti van het African Population and Health Research Center in Nairobi, Kenia.

De Afrikaanse Ontwikkelingsbank rekent nu al zo’n 300 miljoen van de 1 miljard Afrikanen tot de ontluikende middenklasse. Die groep wordt door een nieuwe westerse levensstijl rap ongezonder. Welvaartsziektes, zwaarlijvigheid en hart- en vaatziekten voorop, maken steeds meer slachtoffers.

In Zuid-Afrika, het rijkste land van het continent, lijdt volgens een rapport van farmaceut GlaxoSmithKline liefst 61 procent van de bevolking aan overgewicht of obesitas in vergevorderd stadium. Alleen in de VS en de eilandrijkjes in de Grote Oceaan zouden verhoudingsgewijs meer dikke mensen te vinden zijn.

Ook in minder ontwikkelde landen als Kameroen, Ghana en Kenia is volgens een onderzoek dat vorig jaar gepubliceerd werd in BMC Public Health bijna de helft van de bevolking veel te zwaar. Het continent sluit zich aan bij de rest van de wereld.

„Grote bekers cola, emmers met fried chicken maar ook sigaretten zijn statussymbolen geworden”, zegt Oti. „Terwijl de bevolking verwestert, is onze gezondheidszorg nog lang niet klaar om voor ons relatief nieuwe ziektes als diabetes, longkanker en hartinfarcten te behandelen.”

Dat baart ook hoogleraar Krisela Steyn van het Groote Schuur Ziekenhuis in Kaapstad zorgen. „De incubatietijd van veel van deze chronische ziektes is lang, dus als mensen niet snel hun risicogedrag aanpassen, dan stevenen we af op een overbelasting van het gezondheidssysteem.”

Steyn pleit voor strikter tabaksbeleid, voor overheidscampagnes en voor strengere regels voor voedselproducenten. „De zorg in Afrika staat al zwaar onder druk door aids, armoedeziektes en gevolgen van geweld”, zegt ze.

‘Welcome home’ staat er op een groot billboard bij de belangrijkste toegangsweg tot Soweto. Daarnaast een emmer met 21 stukken KFC-kip. Wie de zwarte voorstad van Johannesburg uitrijdt, wordt uitgezwaaid door een billboard van McDonalds.

Fastfoodrestaurants vind je tegenwoordig overal in Afrika en trekken lange rijen of veroorzaken na opening soms zelfs verkeersopstoppingen. Promotieteams van de grote tabaksfirma’s delen in winkelcentra van de middenklasse gratis sigaretten uit om hier in Afrika de verliezen in de steeds meer gereguleerde westerse wereld te compenseren.

„Vroeger konden we dat soort luxeproducten niet betalen”, zegt zakenman Mahlangu. „Door de economische vooruitgang en de uitkeringen die je hier in Zuid-Afrika van de staat krijgt, is vettigheid voor iedereen binnen bereik. Maar veel mensen hebben geen idee dat eten ook ongezond kan zijn. Ze willen het gewoon niet geloven.”

Bovendien is een onsje meer in veel Afrikaanse culturen juist vaak een aanbeveling. „Hoe dikker je bent hoe meer respect je afdwingt”, zegt Mahlangu. „Dan heb je het gemaakt in het leven.” Vooral vrouwen mogen traditioneel niet al te rank zijn. De vier echtgenotes van president Zuma zijn allen mollig.

Maar volgens trainer Sonny-boy Mashwabana Maseko is ook dat aan het veranderen. „Met een westerse levensstijl wordt het schoonheidsideaal ook westerser.”

Dagelijks geeft Maseko bij de openluchtsportschool in Soweto aerobicsles en iedere ochtend komen meer jonge jongens en meisjes de vetkwabben wegspringen. „President Zuma”, zegt hij, „is een jaartje ouder. Een nieuwe generatie houdt niet meer zo van dikke vrouwen.”

Toch zijn zijn de prognoses niet erg gunstig, waarschuwen onderzoekers. Vooral de toenemende urbanisatie is daar debet aan. In 2030 woont volgens schattingen van de VN de helft van de Afrikanen in steden. „Mensen bewegen daar niet alleen minder, maar ze verbouwen ook hun eigen voedsel niet meer. Goedkoop voedsel uit de supermarkt is haast altijd ongezonder dan dat wat aan bomen groeit”, zegt Steyn.

„Vroeger bewoog je zonder dat je daar erg in had”, memoreerde de Zuid-Afrikaanse minister van Volksgezondheid Aaron Motsoaledi onlangs op een conferentie. „Je liep grote afstanden naar school of naar je werk. Tegenwoordig worden kinderen gebracht en als ze ’s middags thuis zijn, hangen ze voor de televisie.”

Motsoaledi overweegt een ‘vetbelasting’ en werkt aan wetgeving om het zoutgehalte in voorgeproduceerd voedsel terug te brengen. Ook in onder andere Kenia en Nigeria werken overheden aan strenger beleid om een volksgezondheidsramp te voorkomen.

Cynthia Mufamadi wacht het niet af. Dankzij de door de gemeente Johannesburg geïnstalleerde sportmachines in Soweto is ze in twee maanden al tien kilo kwijt. Haar warme fleecetrui past nu al niet meer.