In november leest Nederland W.F. Hermans

Foto van een glazenmaker die W.F. Hermans eind jaren 50 maakte in Parijs, waar hij later lang woonde. Vanaf 9 november is er in Fotomuseum Rotterdam een expositie van foto’s van Hermans. Collectie Letterkundig Museum, Den Haag

Vanaf vandaag staat de roman De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans de hele maand november centraal tijdens Nederland Leest 2012. Ter ere van de promotiecampagne van CPNB herlas NRC Boeken-recensent Rob van Essen Hermans’ roman: een ‘raadsel zonder sleutel’.

Nu nog een roman van Gerard Reve, en dan heeft Nederland Leest alle leden van de Grote Drie (of moet je tegenwoordig zeggen de Voormalige Grote Drie?) gehad: in 2008 stond Twee vrouwen van Harry Mulisch centraal, dit jaar (her)leest Nederland De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans.

Vreemde titel, goedbeschouwd, vergezocht en geforceerd. Het klinkt eerder als een novelle van Mulisch dan een roman van Hermans. Maar klassieke titels hebben de goede gewoonte zich los te zingen van hun achterliggende betekenis, en op dat abstracte niveau staat deze titel als een huis, onontkoombaar en vanzelfsprekend, met een mooie sombere klank en een goed ritme. Al zou ik niet graag de scholieren de kost geven die zich in de loop der jaren hebben afgevraagd waarom de man die blijkbaar de eigenaar is van de donkere kamer waar de alles beslissende film wordt ontwikkeld, alleen in de titel bij naam wordt genoemd en verder in het boek niet voorkomt.

Een boek als een labyrint. Henri Osewoudt is niets, een onbeduidend mens. Zijn moeder vermoordde zijn vader, hij trouwde met zijn nicht en drijft een sigarenwinkeltje in Voorschoten. Maar dan: mei 1940, het is oorlog en daar verschijnt Dorbeck, Osewoudts dubbelganger, maar dan met baardgroei en lef. Geheime opdrachten, verzetsdaden, alles in opdracht van Dorbeck. Maar Osewoudt verstrikt zich in het labyrint, wat is goed, wat is fout, aan welke kant staat Dorbeck, aan welke kant staat hij zelf? Na de oorlog wordt hij vastgezet, dat moet een misverstand zijn, dook Dorbeck maar op, die zou alles ophelderen. Dorbeck? Wie is dat, heeft die ooit bestaan?

De Donkere kamer van Damokles is een raadsel zonder sleutel. Of Dorbeck alleen in de fantasie van Osewoudt heeft bestaan of niet, blijft onopgehelderd, boekdelen zijn erover vol geschreven. Maar goedbeschouwd bestaat Osewoudt ook niet echt. Zodra na zijn ontmoeting met Dorbeck zijn oorlogsavonturen beginnen, is van een coherent personage geen sprake. Als er geschoten moet worden, is hij vastberaden, als hij Dorbeck mist, is hij onzeker, als hij alleen met een meisje is, wordt hij een doortastende minnaar, als hij zijn meisje mist, wordt hij een sentimentele correspondent, als na de bevrijding de koningin langskomt, blijkt hij opeens Oranjegezind – geen van deze eigenschappen is verankerd in zijn persoonlijkheid, ze lijken het gevolg van de situatie waarin hij zich bevindt. Alsof hij een reservoir eigenschappen heeft waaruit hij naar behoefte kan putten. Of zijn het eigenschappen van Dorbeck die op dan naar boven komen?

Misschien bestaan Osewoudt en Dorbeck alleen in onderlinge afhankelijkheid. Ergens is een verwisseling opgetreden, kijk maar naar de namen die ze dragen. Osewoudt – een naam voor een held, met de associaties van het Franse oser (durven) en uitgestrekte bossen, een geschikt landschap voor een onverschrokken ridder in oorlogstijd. Dorbeck? Een uiterst geschikte naam voor een onbetekenende sigarettenverkoper met een vrouw die hem bedriegt. Misschien hadden hun levens zich nooit gekruist als ze elkaars naam niet hadden gedragen.

Onopgeloste raadsels gaan langer mee dan opgeloste. Maar dat is niet de enige reden dat De donkere kamer van Damokles een tijdloze indruk maakt. Het komt ook door de kale stijl van Hermans, met veel dialogen en weinig beschrijvingen. Dat geeft de roman snelheid. Tegelijk werkt de combinatie van zakelijke stijl en raadselachtig verhaal vervreemdend. Het doet denken aan Kafka, ook als het gaat om de wanhopige verbetenheid waarmee Osewoudt greep op de gebeurtenissen probeert te krijgen. Als lezer probeer je dat ook. Je rekent op helderheid, maar krijgt droomlogica.

Dat wil niet zeggen dat het verhaal een droom is van Osewoudt. Dat is maar goed ook, niets is zo vervelend als het lezen van andermans droomverslagen. De donkere kamer van Damokles is de droom van de schrijver, en je ervaart de urgentie waarmee hij die droom op papier heeft gezet. Daardoor wordt het ook de droom van de lezer, en dus blijf je gefascineerd doorlezen, ook (of juist) wanneer je doorkrijgt dat het raadsel alleen maar groter zal worden.

Toen ik die droom dit weekend herlas, zag ik vanuit mijn ooghoek opeens de regel: „’s Avonds luisterden ze naar radio Niemand.” Dat was een vreemde zin. Ik had het dan ook niet goed gezien, er stond: „’s Avonds luisterden ze naar de radio. Niemand had iets bijzonders te zeggen.”

Maar toch – als er ergens wordt geluisterd naar Radio Niemand, dan bij Hermans. Bij Reve kunnen ze nog afstemmen op Radio Maria Moeder van Smarten. Bij Mulisch luisteren ze geboeid naar Radio Mulisch. Bij Hermans is de ether leeg.

 

De uitgave van ‘De donkere kamer van Damokles’ van uitgeverij Van Oorschot is bij onze cultuurwebwinkel NRClux te bestellen.

 

De promotiecampagne Nederland Leest van CPNB wordt vandaag officieel ingeluid met een tramrit door Den Haag in ‘de Blauwe Tram’, de tram die hoofdpersoon Henri Osewoudt in De donkere kamer van Damokles tijdens zijn avonturen in Amsterdam, Voorschoten en Den Haag meerdere keren afsnijdt. De tramlijn reed tot november 1961 tussen Scheveningen-Den Haag-Voorburg-Voorschoten-Leiden-Katwijk/Noordwijk-Haarlem-Amsterdam-Edam/Volendam. Een aantal van deze Blauwe Trams is bewaard gebleven en speciaal voor de start van Nederland Leest wordt er deze dag één op het HTM netwerk geplaatst.

Verder zal Claudia de Breij vandaag bij de Grote Kerk haar Lofrede voorlezen. Samen met acteur Victor Löw, die in 2013 de hoofdrol gaat spelen in de toneelversie van De donkere kamer van Damokles, overhandigt zij het eerste exemplaar van de Nederland Leest-editie van De donkere kamer van Damokles aan Ruprecht Hermans,  zoon van.

Nederland Leest beleeft dit jaar nog meer meerdere landelijke activiteiten. Zo presenteren het Nederlands Fotomuseum en de CPNB van 9 november 2012 tot en met 13 januari 2013 de fototentoonstelling De donkere kamer van Hermans. Dinsdag 13 november vindt de interactieve literaire talkshow Nederland Leest Live! plaats in de OBA. Leerlingen uit het hele land gaan onder leiding van Arjen Lubach en voormalig chef boeken van NRC Pieter Steinz met elkaar in gesprek over het boek. De campagne wordt dit jaar afgesloten met een groots debat, in samenwerking met het Nederlands Debat Instituut.