Privatisering en verzelfstandiging visieloos omarmd

Nederland deed maar wat, conclu- deert vandaag de commissie van de Eerste Kamer die privatiseringen onderzocht. „Politici weten niet meer waar ze precies over gaan.”

Nederland. Beuningen Gelderland 15 mei 2002 Fiets van postbode onbeheerd geparkeerd in woonwijk De Beuningse Plas.- nieuwbouwwijk woonwijken architectuur rode fiets PTT TPG Post postbesteller GV150502x033 Foto: Goos van der Veen/Hollandse Hoogte
Nederland. Beuningen Gelderland 15 mei 2002 Fiets van postbode onbeheerd geparkeerd in woonwijk De Beuningse Plas.- nieuwbouwwijk woonwijken architectuur rode fiets PTT TPG Post postbesteller GV150502x033 Foto: Goos van der Veen/Hollandse Hoogte Goos van der Veen/Hollandse Ho>

De departementen deden allemaal maar wat. De politiek deed maar wat. En intussen sneeuwden de belangen van de burgers onder.

Dat is, kortgezegd, de conclusie van de parlementaire onderzoekscommissie van de Eerste Kamer die dertig jaar privatiserings- en verzelfstandigingsbeleid in Nederland onderzoekt. Het was het eerst dat de Eerste Kamer zo’n onderzoek deed.

Vandaag presenteert de commissie, die onder leiding stond van senator Roel Kuiper (ChristenUnie), haar eindrapport en vier deelrapporten over concrete voorbeelden (zie hiernaast).

De commissie schrijft het allemaal voorzichtig op – het blijven tenslotte senatoren –, maar de conclusies zijn niet mals. „De rijksoverheid streefde naar een kleinere rijksdienst, maar in plaats daarvan is de bestuurlijke complexiteit toegenomen.” Kuiper: „De rijksoverheid is zonder vastomlijnde visie het pad van privatisering en verzelfstandiging opgegaan.”

Sinds halverwege jaren tachtig was er bij de rijksoverheid een ongekend geloof in ‘de markt’. Privatisering werd „omarmd”, schrijft de commissie. Zij zorgde voor een kleinere overheid, en zij leverde in een tijd van bezuinigingen „gewoon veel geld op”.

Pas later kwam er nog een argument bij: privatisering zou leiden tot meer efficiëncy en innovatie, en dat is uiteindelijk beter voor de burger. Soms moest dat ook van Europa, stelt de commissie. Maar Nederland ging daarin vaak verder dan nodig. Het beste jongetje van de klas dus.

Dit marktdenken heeft niet meer stilgestaan. Pas begin van deze eeuw kwam er meer kritiek toen een paar dingen „vreselijk mis” gingen, zegt Kuiper. Bijvoorbeeld met concurrentie op het spoor (bedrijf Lovers), met NS dat slecht presteerde, en met KPN dat in 2001 bijna failliet ging.

Het zorgde voor steeds meer maatschappelijke en politieke onvrede. Die duurt voort tot op de dag van vandaag. Zoals over NS en spoorbeheerder ProRail. De kritiek op beide bedrijven is gegroeid, onder meer door de winterproblemen, drie jaar achtereen, en het zware treinongeluk bij Amsterdam dit voorjaar. Het aanvankelijke idee was om NS te privatiseren (het Rijk verkoopt de aandelen), maar dat wil niemand meer. De commissie pleit ervoor de huidige „instabiele” situatie te „heroverwegen”. Kuiper. „Niet talmen, niet doormodderen. Corrigeer het.”

Wat zijn de belangrijkste drie lessen uit het rapport-Kuiper?

1 Departementen moeten samenwerken

Elk ministerie gaat nu zijn eigen gang bij privatiseringen en verzelfstandigingen. „Er is geen samenhang in beleid, geen gemeenschappelijke roadmap, en de departementale verschillen in aanpak zat de doelstelling in de weg”, concludeert de commissie. Daarnaast hebben ministeries „beperkte deskundigheid” en „weinig lerend vermogen”. En dus hebben we nu „een complexe situatie van publieke, semipublieke en private partijen, waarbij zich aanzienlijke sturings- en ordeningsvraagstukken blijven voordoen. Het ontbreken van een overkoepelende visie en een gemeenschappelijke aanpak binnen de rijksoverheid zorgt voor een ingewikkelde situatie.”

Wat is de oplossing?

Uniforme regels opstellen onder leiding van de minister van Binnenlandse Zaken en de hoogste ambtenaren van de ministeries, zegt de commissie. Er moet een stappenplan komen waar alle departementen zich aan moeten houden. En de rol als aandeelhouder moet beter worden benut. Het ministerie van Financiën, dat vaak de aandelen van verzelfstandigde bedrijven bezit, kijkt vooral naar het rendement. Andere ministeries kunnen aandelen juist gebruiken om bedrijven bij te sturen.

2 Meer aandacht voor de belangen van de burgers

De Kamers hebben aandacht gehad voor de portemonnee van burgers, maar er is niet gekeken naar de „maatschappelijke effecten”. Burgers hechten daar ook waarde aan. Kuiper: „Je kunt het belangrijk vinden dat de trein tussen Groningen en Maastricht geregeld rijdt, ook al ben je zelf automobilist. Of je bent blij dat de post elke dag wordt bezorgd bij een weduwe in Appelscha.”

Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in opdracht van de commissie bleek dat 41 procent van de ondervraagden vindt dat privatiseringen en verzelfstandigingen schadelijk zijn voor het publieke belang. 40 procent vindt dat ze de maatschappelijke ongelijkheid groter maken, en dat keuren ze af. Die meningen zouden vooraf beter geïnventariseerd moeten worden, vindt de commissie. Het moet ook duidelijker worden waar een burger met zijn klachten terecht kan. Kuiper: „De burger weet vaak niet meer waar hij moet zijn. En politici weten niet meer waar ze precies over gaan.”

3 Tweede Kamer en senaat moeten hun werk beter doen

De commissie is kritisch op de rol en invloed van beide Kamers. Het parlement vroeg niet om nulmetingen, dus kan het niet controleren of het na de privatisering beter of slechter gaat. Tweede Kamerleden en senatoren kunnen „consequenties van besluiten moeilijk overzien”. En ze verloren vaak hun interesse nadat een staatsbedrijf was afgestoten. Ze moeten „meer aandacht voor de uitvoering hebben”, vindt de commissie.

Dat kan bijvoorbeeld door directeuren van zelfstandige bestuursorganen (zbo’s) uit te nodigen in de Kamer om verantwoording af te leggen. De oprichting van zbo’s moet verplicht worden geëvalueerd. Sinds 1996 is dat pas bij de helft van alle zbo’s gebeurd. De kracht van het parlement moet sterker worden, zegt Kuiper. „De Kamers moeten hun werkwijze verbeteren. Dat had allang moeten gebeuren.”