De VVD krijgt haar staatskas op orde, de PvdA haar ‘eerlijk delen’

Het regeerakkoord van VVD en PvdA is een politiek experiment. Zowel Rutte áls Samsom lost zijn belangrijkste verkiezingsbelofte in. Ze hebben elkaar dossiers gegund. Ideeënstrijd mag.

Na 43 bladzijden laat Bruggen slaan, het regeerakkoord van VVD en PvdA, ten slotte zien dat Nederland aan een nieuw politiek experiment begint.

Niet langer geldt, op papier, het automatisme van het compromis als hoogst haalbare bestuurdersoplossing. „Wij hebben ons niet laten verlammen door verschillen of het tegenhouden van plannen van de ander”, aldus Mark Rutte en Diederik Samsom in hun voorwoord.

Regeringspartijen worden in staat gesteld de eigen ideeën, de eigen identiteit, overeind te houden. Regeren is niet meer het toedekken van nederlagen in gewatteerde volzinnen. Regeren is kiezen en de ander in zijn waarde laten. Gelijktijdig met het besturen ontstaat zo een politieke cultuur die ideeënstrijd niet meer afremt, maar juist stimuleert.

Dat is de grote lijn. In de praktijk hebben de onderhandelingen geleid tot twee vormen van uitruilen. Op sommige terreinen heeft één partij bijna alles gekregen. De paragraaf veiligheid en justitie bevat nagenoeg geen PvdA-opvattingen, net als de paragraaf immigratie en asiel. Maar de paragraaf duurzame groei is bijna alleen PvdA.

In de campagne voerden vier thema’s de boventoon. Op die kwetsbare onderwerpen hebben onderhandelaars wel degelijk compromissen gesloten. Daar is vaak gezocht naar mogelijkheden om twee uitersten te verenigen, in plaats van voorstellen van de beide partijen zo af te zwakken tot ze elkaar raken.

Zo wordt diep gesneden in sociale werkplaatsen, zoals de VVD wilde. Maar daarvoor in de plaats komt een verplichting van werkgevers om arbeidsgehandicapten in dienst te nemen. De beperking van de hypotheekrenteaftrek, zoals de PvdA wilde, gaat gepaard met een verlaging van de inkomstenbelasting.

Voor beide partijen geldt: de belangrijkste verkiezingsbelofte wordt ingelost. Dat maakt het maken van een eenvoudige winst- en verliesrekening, de normale eerste stap na een regeerakkoord, minder simpel dan het lijkt.

Economische politiek

De VVD beloofde: de staatskas komt op orde. Er wordt, bovenop de enorme bezuinigingen van het eerste kabinet-Rutte, nog eens voor 16 miljard euro gesneden. Dat gebeurt op manieren die VVD’ers welgevallig zijn. Er gaat een miljard minder naar ontwikkelingshulp, mensen moeten veel meer gaan betalen voor eigen zorg en er wordt weer in de overheid gesneden. Allemaal liberale stokpaardjes. Maar de PvdA heeft daar wel tegendruk geleverd. Zo gaan hogere inkomens meer betalen voor zorg dan lagere.

Sociale politiek

De PvdA heeft haar belangrijkste belofte ingelost: eerlijk delen. Mensen met hoge inkomens gaan een stuk meer betalen aan het in stand houden van de verzorgingsstaat. Nivelleren is veel VVD’ers een gruwel.

Bedrijven met meer dan 25 werknemers worden verplicht om arbeidsgehandicapten in dienst te nemen. Zo nemen ze de plaats van sociale werkplaatsen over, waar de VVD veel op wilde bezuinigen. En het ontslagrecht wordt niet versoepeld.

Maar ook hier kan niet eenvoudig worden gezegd dat de PvdA heeft ‘gewonnen’. Want tegenover die nivellering staat op het gebied van sociale zekerheid allerlei liberaal beleid. Inkorting en versobering van de WW, bijvoorbeeld, afschaffing van automatische vrijstellingen op de sollicitatieplicht, en verharding van sancties voor mensen die niet actief werk zoeken.

Europa

„Als het goed gaat met Europa, gaat het goed met Nederland”, schrijven de nieuwe coalitiepartners. Zo’n open en positieve benadering van de Unie is geruime tijd niet van de VVD vernomen. In de campagne voedde Rutte vooral de euroscepsis, uiteraard om de PVV van Geert Wilders te pareren.

In het regeerakkoord blijven harde uithalen naar Griekenland en andere Zuid-Europese landen achterwege. Uit de toelichting op het akkoord bleek impliciet dat Rutte niet langer uitsluit dat hij Griekse schulden kwijtscheldt. Verder wordt de bankenunie gesteund en wordt op termijn niet meer uitgesloten dat Nederland bijdraagt aan het veiligstellen van Zuid-Europees spaargeld. Nederland zal niet langer op de rem staan in Brussel, zo is de indruk die het akkoord wekt. Exact de omgekeerde indruk wekte het VVD-verkiezingsprogramma.

Zorg

In de zorg, waarmee Samsom in de campagne de SP wind uit de zeilen nam, heeft vooral de VVD haar zin gekregen. Het afschaffen van marktwerking, zoals de PvdA wilde, gebeurt niet. De marktwerking wordt juist uitgebreid. Zo worden verzekeraars opgeroepen om ziekenhuizen tot meer concurrentie te dwingen, wat tot gevolg heeft dat streekziekenhuizen in de verdrukking komen.

Ook wordt de verzorging van chronisch zieken, die nu wordt betaald uit collectieve middelen, ondergebracht bij de particuliere ziektekostenverzekering. Het betekent dat het automatisme voor vergoeding vervalt. Bovendien wordt de verzorging van chronisch zieken, zoals de thuiszorg, overgeheveld naar de gemeenten, die daarvoor minder geld krijgen. Mensen met een eigen vermogen kunnen voortaan geen beroep meer doen op deze verzorging.

Tegelijk wordt ook weer niet over de hele linie marktwerking ingevoerd: het totale zorgbudget wordt aan een maximum gebonden, een vorm van budgettering die de PvdA voorstaat.

Misschien wel het belangrijkste is dat de twee partijen hun ambitie een volkspartij te zijn, die laag- en hooggeleiden verbindt, serieus lijken te nemen. Zo houdt de PvdA niet vast aan opvattingen over de kleurrijke samenleving die veel mensen bij die partij wegjoeg. En laat de VVD door het accepteren van nivellerende inkomenspolitiek zien er niet vooral voor welgestelden te zijn. Ook dit hoort bij het experiment dat Rutte en Samsom gisteren zijn aangegaan.