Wel schuldig, in hunburgerplicht ze faalden

De veroordeling van Italiaanse geologische deskundigen moet juist worden gezien als viering van een eerlijke, standvastige wetenschap, schrijft Juliette Kayyem.

De veroordeling van zeven Italiaanse geologische deskundigen en rampenexperts wegens plichtsverzuim, omdat ze er niet in waren geslaagd de aardbeving te voorspellen die in 2009 het stadje Aquila trof met een kracht van 6,3 op de schaal van Richter, heeft de academische gemeenschap geschokt. Velen vragen zich af of de dark ages in Italië zijn teruggekeerd. Galileï is zelden een ‘trending topic’ op Twitter, maar nadat de driekoppige rechtbank maandag uitspraak had gedaan, verwezen velen naar zijn veroordeling wegens ketterij in 1633 door de katholieke kerk, omdat hij zich afvroeg of de zon wel echt om de aarde draaide.

Als de aarde niet het centrum van Gods universum is, dan zijn wetenschappers dat ook niet. Hun zorgen over wetenschappelijke vrijheid en de manier waarop de uitspraak onderzoekers het zwijgen zal opleggen, zijn een beetje overdreven en uitzonderlijk rechtschapen. De uitspraak moet juist worden begrepen als een viering van de wetenschap.

De samenleving is gaan geloven dat de wetenschap burgers kan helpen te beoordelen waar ze moeten wonen, hoe ze zich moeten gedragen en of ze moeten evacueren. Anders dan in de tijd van Galileï is de samenleving de waarde van bewijzen en deductie gaan aanvaarden. De uitspraak van de rechtbank herinnert de academische gemeenschap eraan dat met haar vaardigheden ook een zekere mate van burgerlijke verantwoordelijkheid komt.

De wetenschap zelf stond niet terecht, maar louter een paar wetenschappers. De feiten van deze zaak zijn veel ingewikkelder dan de critici willen toegeven. De rechters betoogden niet dat het voorspellen van aardbevingen een exacte wetenschap is; zij eisten geen foutloze nauwkeurigheid op een terrein waarvan iedereen weet dat het eigenlijk meer een soort kunstvorm betreft. In plaats daarvan oordeelden zij dat leden van de zogenoemde Commissie voor Grote Risico’s niet alleen hadden gefaald het bewijsmateriaal op de juiste manier in te schatten, maar feitelijk precies het tegenovergestelde hadden gecommuniceerd – en politici laten communiceren – ondanks bewijzen van het tegendeel.

Het voorspellen van aardbevingen mag dan geen exacte wetenschap zijn, het is ook geen hekserij. Zij die hebben gewerkt in het crisis- en rampenmanagement weten dat er een bloeiend veld van voorspellende analyses bestaat dat gebruik maakt van aardbevingsmodellen, het opsporen van kleine trillingen en (hoewel er enige discussie is over de adequaatheid ervan) de uitstoot van radongas. Deze technieken bieden experts, en de publieke veiligheidsorganen die op mogelijke rampen moeten reageren, de hoop door te kunnen dringen in het mysterie rond aardbevingen: geven deze natuurrampen signalen af voordat zich een grote schok voordoet?

De Italiaanse wetenschappers waren begin 2009 bijeengekomen op aandringen van overheidsfunctionarissen. Maandenlang had Aquila al te kampen gehad met kleine trillingen. Politieke leiders vroegen de commissie om een inschatting van de risico’s; uit bewijsmateriaal rijst de indruk dat de overheidsfunctionarissen louter waren geïnteresseerd in het kalmeren van het publiek en niet in echte wetenschappelijke analyses. Ze gebruikten de commissie om enig gewicht te geven aan hun uitspraken dat er geen gevaar was, een schokkende constatering gezien het feit dat de kleine bevingen de waarschijnlijkheid groter maakten dat er een vreselijke ramp onderweg was. Minder dan een week later kwam die dan ook.

De aangeklaagden werden veroordeeld omdat het publiek meer waarde hecht aan wetenschappelijke geruststellingen dan aan politieke. Misschien werd de commissie wel misbruikt door politici die, om onverklaarbare redenen, niets te maken wilden hebben met een nerveus publiek. Eén commissielid zei zelfs tegen iedereen rustig achterover te gaan zitten met een glas wijn. De commissie had moeten weten, zo oordeelden de rechters, dat haar geruststelling door de burgers van Aquila zou worden begrepen als een geschenk uit de hemel.

De communicatie over risico’s is – net als het voorspellen van aardbevingen – geen exacte wetenschap. Als mensen voortdurend bang worden gemaakt, raken burgers in paniek of trekken ze zich niets meer van de waarschuwingen aan; dat is de ultieme les van het Amerikaanse experiment met een kleurcodesysteem voor terreuraanslagen. Het te laat zien aankomen van risico’s kan ook desastreuze gevolgen hebben, zoals blijkt uit de uitgestelde evacuatie van New Orleans voor de orkaan Katrina.

Wat in Italië is gebeurd, is iets anders. Redelijke mensen kunnen de feiten betwisten. Maar de rechterlijke uitspraak eist van de wetenschap geen exactheid die niet bestaat. In plaats daarvan wordt de rol bevestigd die de wetenschap speelt bij het helpen van het sturen van het gedrag van het publiek, in het geval van zaken als klimaatverandering of tsunamiwaarschuwingen. Omdat het publiek gelooft in de waarde van cijfers, hypotheses en zelfs gegeneraliseerde voorspellingen, had het een veel betere prestatie verwacht van de Italiaanse wetenschappers.

De inwoners van Aquila hadden hun lot niet in Gods handen gelegd, maar in die van de wetenschap, met al haar onvolmaaktheden.

Dat is de duurzame erfenis van Galileï.

Juliette Kayyem is columnist bij The Boston Globe en lector public policy aan de Harvard-universiteit. Ze is voormalig staatssecretaris voor het departement van Homeland Security in Washington (terrorisme en nationale veiligheid). Eerder was zij in de deelstaat Massachusetts belast met onder meer het voorkomen van en reageren op rampen. ©The Boston Globe.