Sterke PvdA is kabinetsbelang

Alle seinen staan op daadkracht. Een half jaar na de val van het gedoogkabinet-Rutte I staat het nieuwe kabinet te popelen om te regeren. Na de hartelijke ontvangst van werkgevers en werknemers klinkt daar het optimistische signaal: de wittebroodscoalitie gunt de polder een herkansing.

Zonder de feestvreugde te willen verstoren hierbij een poging de kansen van deze coalitie in kaart te brengen. Nederland heeft behoefte aan een stabiel kabinet na tien jaar politieke bozigheid en verkruimelen van het vertrouwen in politiek en bestuur. Het is niet zo vanzelfsprekend dat de gezworen vijanden van vóór 12 september zinvol en duurzaam gaan regeren.

De kwetsbaarste van de twee is zonder twijfel de Partij van de Arbeid. Deze zomer lag de partij nog min of meer voor pampus toen de nieuwe leider Diederik Samsom manmoedig begon rozen uit te delen. Zijn kordate campagne,  politiek talent en een wat tegenvallende Roemer hebben hem een klinkend resultaat bezorgd. De PvdA was op 12 september, zeker qua opleidingsniveau weer een afspiegeling van de Nederlandse bevolking - voor het eerst sinds jaren.

Maar als één partij bijna niet kan profiteren van de aanstaande coalitie dan is het de PvdA. Zij is kwetsbaarder op links dan de VVD op rechts. De PVV heeft zichzelf voorlopig in de berm geparkeerd als protestpartij. De SP is een veel beter gewortelde en georganiseerde partij die als het sociale geweten van de PvdA een permanente bedreiging vormt. Bovendien is in deze doe-het-zelf-formatie niet afdoende vastgesteld dat er geen alternatief bestaat voor de coalitie van gezworen vijanden VVD en PvdA. De onvervulde linkse droom zal de PvdA blijven achtervolgen als er weer eens iets nodig is waar links zich  de nagels bij afbijt.

De PvdA is ook kwetsbaar omdat de VVD meer voordelen heeft: de grootste geworden, met de premier permanent zichtbaar boven op de apenrots. Bovendien is bezuinigen voor de VVD tweede natuur geworden: de PvdA heeft daarbij altijd meer uit te leggen. Hoe maakt de PvdA straks  aannemelijk dat het de moeite waard was mee te regeren, wat zijn de prestaties waar mensen ook alweer PvdA voor stemden? Beetje minder hypotheekrenteaftrek?

Er zijn ook risico’s voor beide partners. Zij beginnen met een geloofwaardigheidstekort. Ondanks twee maanden bijna-slaafse radiostilte is niemand vergeten dat VVD en PvdA elkaar vóór de verkiezingen afschilderden als alles wat we niet willen in dit land. Wie nu de vijand omhelst moet goed blijven nadenken wat er nodig is om dat er oprecht uit te laten zien.

Het korte antwoord is: zorgen dat ieder zichzelf kan blijven. De partijen houden niet opeens van elkaar, fuseren niet, maar werken slechts samen en sluiten daartoe compromissen, die iedereen mag zien. Het is daarom te hopen dat het nieuwe kabinet geen verbindend thema kiest en eventuele successen  geen inzet van de volgende verkiezingen maakt.

Een tweede risico dat deze coalitie bedreigt is terugschieten in de groef van Paars. Er zijn mensen die positiever denken dan ik over wat de eerdere samenwerking van VVD en PvdA (toen met D66) tussen 1994 en 2002 heeft gebracht. Het was destijds een doorbraak om zonder het toen eeuwig lijkende CDA te regeren. Het begon als een frisse start.

De paars genoemde jaren hebben ook een amoreel tijdperk ingeluid waarin cash=king gold en wat niet op geld herleidbaar was er minder toe deed. Binnen en buiten Den Haag. De VVD-affaires in het openbaar bestuur komen niet uit de lucht vallen. De PvdA heeft op meer plaatsen dan in Groningen af te rekenen met de kwalijke kanten van een doorgeschoten bestuurderspartij. Te veel besturen van woningbouwcorporaties en onderwijsinstellingen lijden nog aan varianten van het paars-syndroom: zakendoen zonder eigen risico.

Na de formatieweken, die ook pedagogisch erg stil waren, zullen de coalitiepartners hun kiezers en overige burgers hopelijk snel gaan uitleggen hoe hun keuzes en compromissen Nederland beter gaan maken. Draagvlak kan zeker ontstaan als de zogenaamde sociale partners weer een rol spelen. Maar de belangrijkste sleutel voor succes schuilt in wederzijds vertrouwen dat durft het politieke debat te laten bloeien. In de Kamer en daarbuiten.

De meeste coalities dempen politieke uitwisseling van ideeën. Gezien de kwetsbaarheid van vooral de PvdA zou een dergelijke verkramping nu leiden tot betrekkelijk snelle afkalving van het huidige PvdA-enthousiasme. De gemeenteraadsverkiezingen van voorjaar 2014 zullen voor de sociaal-democraten toch al lastig genoeg worden. Als die ronduit slecht uitpakken en er is weinig mooi-roods uit Den Haag te melden, dan zijn de dagen van het kabinet geteld.

De meestal wat dualistisch ingestelde VVD zal de totnogtoe monistisch denkende PvdA moeten toestaan zich dit keer betrekkelijk dualistisch op te stellen. Diederik Samsom is voor de VVD veiliger opgeborgen in het kabinet maar kan alleen als fractievoorzitter in de Kamer gezicht en leiding geven aan de heruitvinding van de PvdA. Nieuwe kleur op de wangen is noodzakelijk voor het voortbestaan van PvdA én kabinet. Een gezonde PvdA is VVD-belang.

Een kabinet wordt niet beter dan de mensen die erin zitten. Asscher in het kabinet is een teken van zelfvertrouwen van Samsom. Inspirerende benoemingen kunnen wonderen doen. Mag het aantal beloningsbenoemingen beperkt blijven? Die pakken zelden goed uit en geven de Haagse politiek een aanzien van smoezeligheid waar Roermond, Noord-Holland en Lansingerland niet tegenop kunnen.