Academici frauderen vaker dan instituten meldden - VU onderzoekt mogelijke fraude

Fragment van de cover van het boek van Frank van Kolfschooten.

Aan Nederlandse universiteiten zijn sinds 2005 33 zaken van wetenschapsfraude gegrond verklaard. In 24 gevallen is een wetenschapper bestraft, variërend van een berisping tot (vrijwillig) ontslag. Dit schrijft wetenschapsjournalist Frank van Kolfschooten in zijn boek Ontspoorde wetenschap, dat morgen verschijnt.

Zijn fraudecijfers zijn hoger dan die van NRC Handelsblad, dat begin dit jaar tot 27 gegronde gevallen van fraude kwam en 19 sancties. De krant baseerde zich op de universiteiten en academische medische centra zelf, verenigd in de VSNU.

Van Kolfschooten baseert zich ook op andere bronnen, zoals een enquête die hij hield onder ruim 8.000 Nederlandse onderzoekers. Hij schrijft:

“Mijn onderzoek maakte duidelijk dat de VSNU-informatie geen compleet beeld gaf van zaken die aan universiteiten hebben gespeeld. (…) Enkele zaken die zonder twijfel bij universiteiten hadden plaatsgevonden bleven onder water.”

Een woordvoerder van de VSNU zegt de verschillen niet te kunnen verklaren.

Veldonderzoeken in Kroatisch dorp verzonnen

Het meest spectaculaire geval dat hij nu voor het eerst beschrijft, gaat over emeritus hoogleraar culturele antropologie Mart Bax. Die zou zijn veldonderzoeken in een Brabantse kloostergemeenschap en in een Kroatisch dorp hebben verzonnen. Zijn Vrije Universiteit heeft nooit een onderzoek ingesteld. In een reactie laat de universiteit weten de beschuldiging in het boek van Kolfschooten serieus te nemen en “op korte termijn” de zaak te zullen onderzoeken.

Fraude bij Nederlands Kanker Instituut en TNO

Buiten de universiteiten vond Van Kolfschooten nog twee fraudezaken; bij het Nederlands Kanker Instituut en TNO. Dat komt neer op 35 gegronde integriteitsklachten sinds op 1 januari 2005 de Nederlandse gedragscode voor wetenschapsbeoefening van kracht werd – vijf zaken per jaar. Van de 35 zaken hebben er 15 betrekking op plagiaat, 11 op verzinnen of vervalsen van data, 4 op auteurskwesties en 5 op andere vergrijpen.

Van Kolfschooten:

“Dat zijn geen schokkende aantallen, maar de effecten van dit soort zaken voor betrokkenen kunnen groot zijn, zoals de affaire-Stapel in 2011 heeft bewezen.”

De Tilburgse psycholoog Diederik Stapel werd vorig jaar ontslagen, nadat hij op grote schaal onderzoeksgegevens bleek te hebben verzonnen. De affaire, waarnaar nog onderzoek loopt, heeft in de academische wereld het debat over wetenschapsfraude doen oplaaien.

    • Karel Berkhout en Esther Rosenberg