Mediakritiek is de nieuwste zelfmedicatie

Morgen is de laatste uitzending van de veelgeprezen serie Medialogica. Goede tv, maar heeft het ook nieuwe waarheden opgeleverd?

Ombudsman NRC

Het drama rond Lance Armstrong en de rellen in Haren brengen allerlei pennen in beweging over de aanjagende of juist verhullende werking van de media. Het onbenullige aapjes kijken naar Willem Holleeder wekte tevoren een storm van mediakritiek. Nrc.next checkt dagelijks beweringen uit de media. De Volkskrant begon een rubriek ‘medialogica’. Mariëlle Tweebeeke won een prijs voor het beste tv-interview met een pinnig gesprek over... een ander tv-programma.

En het programma Medialogica van Argos besluit morgen een nu al veelgeprezen reeks uitzendingen over ‘medialogica’. Daarin werden uiteenlopende publicitaire tornado’s, van de ophef over ‘Marokkaanse straatterreur’ in Gouda tot de bekommernis om asielzoeker Mauro, doorgelicht. De serie gaat over „het verschil tussen beeld en werkelijkheid, met nieuwe waarheden als gevolg”.

Dat heeft in elk geval één ding opgeleverd: fantastische televisie.

Wie had kunnen verzinnen dat de advocaat van limonadefabrikant Exota, die een miljoenenclaim tegen de Vara won, nu over de Vecht glijdt in een motorjacht dat ‘Exota’ heet? En dat hij zich daarop zou laten filmen? Hoe onwaarschijnlijk is het dat de zaakwaarnemers die de hype rond de betraande Mauro aanjoegen, zich achteraf net zo gemakkelijk verbijsterd tonen over het effect van hun woorden? En, last but not least, hoe pijnlijk is het ongemak waarmee oud-eindredacteur Kees Driehuis van de actualiteitenrubriek Zembla tegen de klippen op volhoudt dat hij gelijk had met een tendentieuze uitzending over taakstraffen? Pijnlijk. Maar ook onthullend.

Als zulke ‘mediakritiek’ inhoudt dat journalisten beter doorvragen, dat ze beeldvorming doorprikken, feiten checken, tunnelvisie vermijden en nog eens op een heet onderwerp terugkomen als het eenmaal is afgekoeld, dan is dat pure winst.

Sterker nog, dat is eigenlijk gewoon: goede journalistiek.

Maar leverde het ook ‘nieuwe waarheden’ op? Het interessante is: ja, ook zonder daverende nieuwe onthullingen. Dat in Gouda geen sprake was van oorlog op straat, maar van een bewust opgeklopt incident, was al duidelijk. Maar niet eerder kreeg je in één keer de zaak voorgelegd, met zulke treffende on the record citaten van betrokkenen. Nog een voordeel van terugkomen op een ‘oud’ onderwerp: mensen praten er dan vaak verstandiger over.

Hetzelfde geldt voor de uitzending over Mauro en die van morgen, over taakstraffen. De kijker wordt bevangen door plaatsvervangende schaamte over het kuddegedrag van journalisten, het opportunisme van zaakwaarnemers en politici, en het gemak waarmee de aandacht na de ophef weer verslapt. De ‘nieuwe waarheid’ die zoiets oplevert, is dan vooral een kwestie van een nieuw, ontnuchterd perspectief.

Met één argwanende bedenking. Want ‘medialogica’ bekritiseren heeft natuurlijk ook een eigen medialogica. De verleiding is groot om van een nationale hype van de weeromstuit maar he-le-maal niks over te laten. Nee, er was eigenlijk niets aan de hand, beste mensen. De media hadden het weer gedaan – zeggen, achteraf, de media.

Aan de uitzending over Exota hield de kijker vooral de indruk over dat Marcel van Dam, die het limonademerk in 1971 bij de Vara in de beklaagdenbank had gezet, groot onrecht is aangedaan, in elk geval in de beeldvorming. Volgens de advocaat van Exota had hij de ontploffing van een fles in een van zijn uitzendingen heimelijk in scène gezet. Ook zou zijn familie, of hijzelf, belangen hebben bij een concurrent van Exota.

Die aantijgingen waren onzinnig (Van Dam had er nooit een geheim van gemaakt dat het ontploffen van de fles was nagedaan, want hoe laat je dat anders zien?) en onzindelijk (een broer van Van Dam was directeur van Vrumona, maar hij was al vijftien jaar voor de uitzending overleden). Alleen, hebben die loze geruchten een rol gespeeld in het toekennen van de vergoeding aan Exota? En was de veroordeling van Van Dam bij de rechter dan onterecht? Tegenover die fles hebben we nu de advocaat van Exota op zijn „luxe motorjacht”. Beeld verdringt beeld.

Overdonderend is daarentegen de aflevering van vanavond: een vernietigende reconstructie van de ophef, en gevolgen, van een uitzending van Zembla waarin werd ‘onthuld’ dat in Nederland taakstraffen worden gegeven voor moord en doodslag. Dat blijkt niet het geval, maar de ophef leidde wel tot nieuwe wetgeving.

Met deze reeks heeft Argos een hoge standaard gezet. Dat verdient een vervolg, en ook navolging. Maar het mooiste zou zijn als het ontkrachten van beeldvorming geen nieuwe beelden oplevert, of nieuwe waarheden in meervoud, maar die ene, hele waarheid achter de hype.

De laatste aflevering van Medialogica: morgenavond Ned. 2, 22.55 - 23.40 uur