Fascisme is stiekem overal

Loop je als blanke met een kalasjnikov over straat, dan reageert niemand. BAK Utrecht maakte een expositie over modern fascisme.

In strak pak zingt de Italiaanse performancekunstenaar Cesare Pietroiusti luidkeels Italiaanse fascistenliederen. Hij zit achter het raam van een galerie en een groeiende groep jonge mannen komt spontaan voor hem staan. Ze schreeuwen met hem mee, klimmen opgewonden tegen het raam op en tonen hun neofascistische sjaals voor de camera.

Met de videoregistratie Pensiero unico (Uniforme gedachte) wil het Utrechtse BAK (‘Basis voor Actuele Kunst’) laten zien dat fascisme de wereld nog lang niet uit is. „Bepaalde zaken die ons tien jaar geleden nog totaal choqueerden, zijn nu heel normaal geworden”, zegt artistiek directeur Maria Hlavajova. De video leidt de groepsexpositie How Much Fascism? in. Kunstenaars als Burak Delier en Lidwien van de Ven leggen verbanden tussen hedendaagse ontwikkelingen en vormen van fascisme.

De provocerende titel verwijst naar het gelijknamige boek van de Sloveense filosoof en politiek activist Rastko Mocnik. „Hij stelt dat we ons niet langer moeten afvragen óf er sprake is van fascisme, maar in welke mate”, zegt Hlavajova. „Mocnik laat zien dat onze huidige neoliberale democratie verscheidene fascistische elementen in zich heeft. Hij heeft het bijvoorbeeld over een toename van populisme en verscheidene uitsluitingmechanismen.”

Het vrouwelijke curatorencollectief What, How & for Whom/WHW bracht de werken bij elkaar. Het is volgens Hlavajova een confronterende tentoonstelling geworden. „We horen van bezoekers dat het ze enorm raakt. Je kunt het niet als een krant even wegleggen. Je moet positie innemen. Elke keer als ikzelf de film van Milica Tomic zie, word ik daar weer door geraakt.”

In One day, instead of one night, a burst of machine gun fire will flash, if light cannot come otherwise loopt Tomic door Belgrado met een geladen kalasjnikov. Niemand reageert. „We zijn allemaal zo ontzettend met veiligheid bezig, maar als Tomic met een geweer over straat loopt, reageert niemand. Het roept veel vragen op. Zijn dit soort beelden gewoon geworden? Hoe zouden voorbijgangers reageren als het een man met getinte huid en baard was?”

De politieke foto’s die de Nederlandse Lidwien van de Ven maakte van manifestaties van het extreem-rechtse Front National en de Dutch Defence League heeft BAK levensgroot afgedrukt.

Andere kunstenaars benaderen het thema vooral met ironie. Het Deense collectief Superflex schilderde in BAK een volledige muur knaloranje met in zwarte kapitalen de tekst „Foreigners, please don’t leave us alone with the Danes”. Op de grond ligt voor de bezoeker een grote stapel met gratis posters. Het Argentijnse collectief Etcétera... schudt de bezoeker wakker door overal dwergen in nazi-uniformen te laten opduiken. Ze dragen maskers, want het fascisme is vaak onherkenbaar.

Dat fascisme misschien een wat beladen term is om de recente ontwikkelingen te beschrijven, geeft BAK-directeur Hlavajova toe. „Het is inderdaad een heel grote claim. Het fascisme van nu is ook niet hetzelfde als dat uit het verleden. Maar door het gebruik van de term lok je debat uit en scherp je het bewustzijn. En dat is goed, want het probleem is urgent.”

Mocnik neemt in zijn boek How Much Fascism? Joegoslavië als voorbeeld, maar volgens Hlavajova zie je bepaalde tendensen ook in Nederland. „De politiek in Nederland heeft de laatste tijd geflirt met ideologieën die gericht zijn op het elimineren van allerlei ‘vreemde’ invloeden. Migranten, minderheden en werklozen worden momenteel veelvuldig uitgesloten.”

Met kunst gebeurt volgens Hlavajova iets soortgelijks. „De samenleving is het respect verloren voor kunstenaars. Die ziet kunstenaars als overbodige parasieten, als een kostenpost binnen de overheidsuitgaven. Terwijl kunst heel erg nodig is om te denken, te bevragen, te experimenteren en te verbeelden.” De schade die de maatschappij momenteel oploopt, zal volgens Hlavajova ingrijpende en langdurige gevolgen hebben. „Hier gaan we niet trots op zijn als we later terugkijken naar 2012.”

How Much Fascism? Tot en met 23 december 2012 in BAK Utrecht. Wo-za 12-17, zo 13-17 uur. Inl: www.bak-utrecht.nl