Wanneer is mijn hulp een vriendendienst?

Een lezer uit Rotterdam schrijft: „Ik ben van beroep tekstschrijver, en ik word door vrienden, familie of kennissen soms gevraagd iets te schrijven voor een folder of website. Dat doe ik dan altijd onbetaald, want dat verwachten mensen. Maar als ik zelf iemand vraag te helpen, betaal ik regelmatig. Zo hielp een bevriende bouwvakker me laatst met klussen in mijn nieuwe huis. Ik heb hem betaald, dat vond ik zelf niet meer dan normaal, en hij verwachtte het ook min of meer. Maar ergens knaagt het. Wat zijn de ongeschreven regels op dit gebied?”

Leo Kits, bestuurslid bij ZZP Nederland, kent de kwestie van de vriendendienst maar al te goed. „Ik werk als freelance webredacteur en de mensen voor wie ik gratis werk zijn op één hand te tellen. Doe je het voor de een gratis, dan wil de ander hetzelfde. Voor een zzp’er is tijd nu eenmaal geld. Ik ben wel een voorstander van het ruilmiddel. Zo kun je voor een site-ontwerper gratis een tekst schrijven als hij gratis je site maakt.”

Psycholoog Johan Karremans doet op de Radboud Universiteit onderzoek naar interpersoonlijke processen. „Er zijn communal relaties en exchange relaties”, zegt hij. „In communal relaties handelen partners meer belangeloos; op basis van behoeften van de ander. In exchange relaties verwachten mensen eerder wat terug. Familie- en vriendschapsrelaties zijn meer communal, werkrelaties of relaties met kennissen meer exchange. Dus als iemand klusjesman is en hij doet graag iets voor een vriend zonder daar iets voor terug te verwachten, is hij communal georiënteerd. Als die vriend de behoefte heeft om dat klusje toch te betalen, is die vriend in die relatie blijkbaar meer exchange georiënteerd. Exchange georiënteerde mensen vinden het lastiger iets aan te nemen zonder daar iets voor terug te doen.”

Advocaten en artsen wordt op feestjes vaak naar hun professionele oordeel gevraagd. „Meteen afkappen. Zeg: hier is mijn kaartje, maak een afspraak met mijn secretaresse”, adviseert Beatrijs Ritsema, etiquette-columnist. „Bij zo’n vraag wordt vaak niet nagedacht. Aan een organist wordt geregeld gevraagd of hij even kan spelen op een bruiloft. Want als je iets graag doet, wil je het vast ook voor niks doen. Maar zo werkt het niet. Vooral voor freelancers loopt werktijd en vrije tijd vaak in elkaar over. Als je dan een verzoek krijgt voor een vriendendienst kun je zeggen: het spijt me, ik heb het heel druk en wat ik doe, heeft ook zijn prijs. Ik zeg niet dat je geen vriendendienst zou kunnen doen, maar stel een duidelijke grens voor jezelf. Houd bijvoorbeeld een tijdlimiet aan. Als je er meer dan een uur mee bezig bent, is het werk. Geen vriendendienst meer.”

Ook een kwestie op het werk? Mail naar werk@nrc.nl. Praat mee over deze kwestie op nrc.nl/carrière