Kater? Beetje moe? Dan spijbel je toch een dag

Gewoon eens een dagje thuisblijven en je ziek melden – terwijl je dat niet bent. Wie doet het niet?

Soms, als ze geen zin heeft om naar haar werk te gaan, zegt ze tegen haar collega’s dat ze een vakantiedag opneemt. Maar die voert ze vervolgens niet door in de administratie. Of ze meldt zich ziek terwijl ze dat eigenlijk niet is, of verdwijnt halverwege de dag om haar kind wat vroeger van de crèche te halen. Nee, ze is niet van plan het goed te praten, zegt ze aan de telefoon. „Het is echt stout.”

Maar feit is wel dat ze sneller is in haar werk dan de anderen. En ze hééft al meer taken dan haar collega’s bij de gemeente waar ze werkt. Ze heeft gewoon geen zin om met twee vingers in haar neus de dag uit te zitten terwijl ze eigenlijk al lang klaar is. Ze is altijd bereikbaar, ze presteert hartstikke goed. Niemand heeft het door, niemand heeft er last van.

Spijbelen van je werk, wie doet het niet? Je bent moe, je hebt een kater, je voelt je slecht. Je kind heeft griep, je hoofd loopt over, je moet écht die achterstallige administratie wegwerken. Je wil vanavond naar dat feest maar je moet nog een pak kopen. Dus meld je je ziek.

Onterecht verzuim heet dat. De schattingen lopen uiteen. Bedrijfsarts Rob Hoedeman van arbodienst 365/Arboned houdt het op het conservatieve percentage dat uit serieuze onderzoeken blijkt: 1 tot 5 procent.

Onterecht ziekteverzuim komt – logisch – vaker voor in branches met zwaar en saai werk en waar werknemers weinig controle hebben over hun werkzaamheden. Maar de bedrijfscultuur telt ook mee. Vooral in bedrijven met een harde cultuur melden mensen zich vaker onterecht ziek, zegt Hoedeman. „In bedrijven waar de regel is: je hebt je maar aan te passen. Dan voelen mensen zich sneller klem zitten als er een probleem is en blijven ze weg.”

Bedrijfsartsen maken een verschil tussen wit, zwart en grijs verzuim. Wit verzuim is simpel: iemand is niet op het werk, omdat hij echt ziek is – psychisch of lichamelijk.

Zwart verzuim is ook simpel. Werknemers melden zich vrijdag ziek, omdat ze eerder op vakantie willen. Ze blijven een hele week weg, omdat ze bijklussen. Ze verschijnen maandag niet op het werk, omdat ze te hard hebben gefeest in het weekeinde. Kortom, ze draaien de baas een loer.

Bij grijs verzuim wordt het ingewikkeld. Werknemers blijven thuis, terwijl ze niet aantoonbaar ziek zijn. Maar ze kunnen het niet opbrengen om naar hun werk te gaan, omdat ze ruzie hebben met de baas, omdat ze opzien tegen het zware werk, omdat het ze niet lukt thuis de boel te organiseren. Of omdat ze moe en ongelukkig zijn.

Bij wit verzuim zit er voor de baas niks anders op dan te wachten op beterschap, of het werk anders te organiseren voor de zieke werknemer, die bijvoorbeeld rugklachten heeft. Bij zwart verzuim móét de baas ingrijpen, zegt Hoedeman. „Bij zwart verzuim is er een gebrek aan motivatie en binding met het bedrijf.”

Maar hoe zit dat bij grijs verzuim? Als het je zo veel moeite kost naar je werk te gaan, kun je dan niet beter gewoon een dagje uitblazen op de bank? In theorie: ja. Maar het is een hele smalle richel waarover de manager zijn personeel moet leiden. Het liefst wil hij een zeer gemotiveerde werknemer, die zelf rust neemt als dat nodig is. Maar geeft hij te veel vrijheid, dan gaapt links de afgrond van luiheid en worden de kantjes er vanaf gelopen. Houdt hij de teugels te strak, dan dreigt rechts het ravijn van overbelasting en burn-out.

Verzuim heeft namelijk een vervelende tegenpool. Die heet ‘presenteïsme’: je bent er fysiek wél, maar je presteert door allerlei oorzaken niet optimaal. Bijvoorbeeld door ziekte. Presenteïsme kan worden bevorderd door de cultuur van een bedrijf: stel je niet aan, je komt maar gewoon.

Ernest de Vroome van TNO Arbeid deed onderzoek naar presenteïsme en de gevolgen ervan. Het verschijnsel komt vaker voor bij beroepen waar verzuim heel moeilijk is, zag hij. „Huisartsen, leerkrachten. Mensen die zeggen: ik kan mijn patiënten, mijn leerlingen niet in de steek laten.”

Presenteïsme klinkt als een modern verzinsel uit een managementboek, maar de gevolgen zijn reëel. Uit het onderzoek van TNO bleek dat mensen die te lang doorwerkten en te snel na ziekte terugkwamen, later meer verzuimden. De Vroome: „Het kan op korte termijn wel gunstig zijn dat iemand weer snel aan het werk gaat, maar iemand moet helemaal herstellen. Anders verzuimt hij later meer.”

Bedrijven moeten dus een zekere tolerantie voor ziekte hebben, zegt De Vroome. En ook voor goed uitzieken. „Dat moet het bedrijf uitdragen, bijvoorbeeld via het personeelsblad.”

En gewoon tussendoor een dagje thuisblijven, helpt dat dan niet tegen allerlei kwalen? De Vroome denkt wel dat dat soms ziekte kan uitsparen, maar „dat is een hypothese”.

Bedrijfsarts Rob Hoedeman denkt ook dat een keertje ziek melden zonder dwingende reden soms een goed idee is, bijvoorbeeld om te herstellen. „Alles is goed als het leidt tot duurzame inzetbaarheid.”

Probleem is dat met ziekmelden de situatie op het werk niet verandert. En die is vaak de reden voor onterecht verzuim.

Neem de vrouw die bij een gemeente werkt en soms een dag spijbelt. Waarom doet ze dat? Daar dacht ze pas over na toen ze een spiritueel boek las. „Daar stond in dat als je een uur niet werkt, je van je baas steelt. Toen ben ik gaan nadenken en kwam ik erachter dat ik vaker wegblijf als ik boos ben op mijn baas. Ik heb toen wel een tijdje mijn leven gebeterd, maar ik merk dat ik het gewoon blijf doen.”

Verziekte werksfeer, te veel stress, verveling. Allemaal redenen dat mensen wegblijven. En als één het niet zo nauw neemt met de regels, volgen er vaak meer, zegt Rob Hoedeman. „Alles rondom verzuim is besmettelijk.”

Je kunt als werkgever drastische tegenmaatregelen nemen. Door bijvoorbeeld een detectivebureau als VMB Security & Solutions in de arm te nemen.

De detectives van VMB verzamelen bewijs als de werkgever een vermoeden heeft van onterecht verzuim. Dat gebeurt meestal pas als het probleem al lang speelt, zegt directeur René Terwey: „En dan observeren we bijvoorbeeld bij de woning, of op de plek waar iemand bijklust, en verzamelen we foto- en filmmateriaal.” Als iemand gepakt is, gaat daar een afschrikwekkende werking van uit, zegt Terwey.

Ja, dat zal zeker. Maar beter is het om veelvuldig onterecht verzuim gewoon vóór te zijn. „Je móét er met elkaar over in gesprek blijven”, zegt bedrijfsarts Hoedeman. „Kijk als baas of alle manieren om iets te regelen worden benut. Kijk of mensen thuis kunnen werken. Kijk of je ze meer autonomie kunt geven. Kijk of ze verlof kunnen nemen bij calamiteiten thuis. Maar doe iets.”