Iedereen verdiende eraan, behalve de huurder

Projectontwikkelaars en aannemers hebben Laurentius jarenlang als melkkoe gebruikt. De fraude rond de woningcorporatie is een stuk omvangrijker dan tot nu toe naar buiten kwam.

Nederland, Tilburg, 04-10-12 Laurentius. Het oude Smarius terrein tussen het kanaal en de Ringbaan Noord. © Photo Merlin Daleman
Nederland, Tilburg, 04-10-12 Laurentius. Het oude Smarius terrein tussen het kanaal en de Ringbaan Noord. © Photo Merlin Daleman

Onderzoeksjournalist

Kerken, scholen, villa’s, fabrieksterreinen. Directeur Walter V. van woningcorporatie Laurentius in Breda kocht ze allemaal, van Zeeland tot Midden-Limburg. Hij sloot dure contracten met ontwikkelaars en aannemers. Liet voor tientallen miljoenen euro’s appartementen, winkels en kantoren bouwen. Afgelopen mei is hij samen met twee projectontwikkelaars gearresteerd op verdenking van fraude en oplichting van Laurentius. De kas van de corporatie is inmiddels leeg en interim-bestuurder Karin Rosielle hoopt met een noodkrediet een bankroet van de corporatie (8.500 woningen) te voorkomen.

Het is de zestiende affaire op rij in corporatieland. Terwijl de ophef over Vestia, Woonbron, Rochdale en onder meer Servatius nog niet is verstomd, laat Laurentius opnieuw zien waartoe de mix van te veel ambitie en te weinig toezicht en integriteit kan leiden.

De vraag is of de affaire zomaar een een-tweetje is tussen de directeur en twee zakenvrienden. Deze krant deed onderzoek en raadpleegde bronnen rond het opsporingsonderzoek. Hoe kwam de zaak aan het rollen, hoe omvangrijk is de affaire en wat deden de toezichthouders?

Abc’tje

Zonder de oplettendheid van het college van bestuur van Avans Hogeschool in Breda was de zaak-Laurentius niet naar buiten gekomen. De hogeschool waarschuwt in juli 2009 het Meldpunt Integriteit Woningcorporaties. Het gaat over de verkoop van twee schoolgebouwen een paar jaar eerder. Laurentius is in 2006 uitgenodigd om een bod te doen. Maar in plaats van Laurentius reageert projectontwikkelaar Wildhage uit ’s Gravenmoer. Die biedt méér dan de vraagprijs en koopt. Een paar minuten later verkoopt Wildhage de complexen door aan Laurentius, voor 5 ton meer. Het bedrijf Wildhage is van architect Wim S. en Pierre P., tot 2006 directeur van het ROC West-Brabant.

Dat het een zogenaamd abc’tje is – waarbij gekocht wordt en meteen weer doorverkocht – ontdekt de hogeschool pas in 2009, zegt collegelid Frans van Kalmthout: „Wij dachten: óf wij hebben te weinig gekregen, óf zij hebben te veel betaald. In beide gevallen is het publiek of maatschappelijk geld.”

Op 23 september 2009 ontvangt het meldpunt een tweede melding over Laurentius. Ontwikkelaar De Schelde Kroon vertelt hoe hij in 2006 het postkantoor en een sporthal in Terneuzen koopt en een nieuwbouwplan maakt. De ontwikkelaar wil het plan en de grond verkopen aan Laurentius. Wildhage wordt er door directeur Walter V. tussen geschoven. De Schelde Kroon verkoopt aan Wildhage en die verkoopt dezelfde dag door aan Laurentius, voor 5 ton meer. Na de twee meldingen bekijkt de ILT/IOD, de inlichtingen- en opsporingsdienst van de Inspectie Leefomgeving en Transport, de zaak. Het leidt niet tot nader onderzoek. Volgens bronnen rond de dienst zijn de feiten „te oud” en „niet hard genoeg”.

Onderzoek ‘Pluto’

Het is de Belastingdienst die met nieuwe gegevens zorgt dat in juni 2011 het opsporingsonderzoek, onder de naam Pluto, heropend wordt. Opnieuw duikt een verdachte transactie op, nu in Sint-Maartensdijk, gemeente Tholen, in 2004. Het ROC West-Brabant wil dat jaar het Markiezaat College verplaatsen. De gemeente besluit het ROC 3 miljoen euro subsidie te geven als de nieuwbouw in Tholen komt. ROC-directeur Pierre P. introduceert architect Wim S. bij de gemeente als „zakenpartner van het ROC”. Wim S. wil de grond van de oude school kopen, die eigendom is van de gemeente, om er woningen te bouwen.

Als P. klaar is met onderhandelen, hoeft de gemeente nog maar 2,5 miljoen euro nieuwbouwsubsidie te geven. De afspraak is wel dat Tholen 4 ton minder krijgt voor de grond: 4 ton voordeel voor architect Wim S.

Als eind 2008 door de vastgoedcrisis acht woningen op het voormalige schoolterrein niet worden verkocht, schiet de directeur van Laurentius te hulp. Hij tekent een overeenkomst met Wildhage waarbij de verliezen worden afgewenteld op Laurentius. De corporatie neemt per direct de financiering over. En wat niet verkocht wordt, koopt Laurentius.

De rechercheurs concluderen dat Pierre P. het ROC voor 5 ton benadeeld heeft en dat de verliezen op het project voor Laurentius zijn. Wethouder Peter Hoek (grondzaken, SGP) zegt nu dat zijn gemeente dacht dat de grondprijsverlaging ten goede zou komen aan het ROC. „We zijn op het verkeerde been gezet.”

Boekenonderzoek van de Belastingdienst bij Wildhage levert meer verdachte transacties op. Telkens zit Wildhage ertussen en koopt Laurentius vervolgens voor een substantieel hoger bedrag. Wildhage verricht geen werk dat de waardevermeerdering kan verklaren.

Dan komt er pikante informatie. De Belastingdienst zegt dat het uitgavenpatroon van de directeur van Laurentius (jaarinkomen 235.000 euro) niet klopt. Hij geeft meer uit dan hij verdient, vaak grote contante bedragen. Een tijdelijk huurhuis van 13.500 euro en een stoomcabine van 10.000 euro betaalt hij cash.

Vlak vóór de Belastingdienst contact met hem opneemt, komt directeur Walter V. in actie. Hij meldt aan de fiscus dat hij verzuimd heeft buitenlands vermogen aan te geven: 70.000 euro spaargeld in een kluis bij de KBC Bank in het Belgische Lommel. Dat geld is opgegaan aan uitgaven, zoals de tijdelijke woning, zegt hij. Dankzij de vrijwillige verbetering van zijn belastingaangifte krijgt de directeur geen boete. De rechercheurs vermoeden overigens een slimmigheidje. Directeur V. weet immers dat de fiscus bij Wildhage is geweest, en dat hem ook vragen gesteld kunnen worden.

Op 21 mei dit jaar wordt de directeur aangehouden, samen de partners van Wildhage. In een koffer bij zijn broer thuis blijkt Walter V. zwart geld te bewaren. Niet 70.000 euro, maar 700.000 euro.

Netwerk

Het blijft niet bij een-tweetjes tussen de Laurentius-directeur en Wildhage. Onderzoek van justitie en de forensisch accountants van de corporatie levert aanwijzingen op voor een netwerk dat al tien jaar actief is. Waarin corporaties, projectontwikkelaars, architecten, aannemers, adviseurs en notarissen hun rol spelen en geld verdienen. Het gaat om dezelfde patronen als bij de vastgoedfraude rond het Philips pensioenfonds en het Bouwfonds, eind 2007. Ook daar worden panden aangekocht en direct weer doorverkocht, waarbij de prijzen omhoogschieten. Managers laten zakenvrienden exorbitante winsten maken, en delen mee in die winst. Toen betaalden pensioenspaarders en gepensioneerden de rekening, nu zijn het de huurders.

Uit het onderzoek van Laurentius blijkt ook hoe ontwikkelaars en aannemers de corporatie jarenlang als melkkoe gebruiken. Laurentius betaalt bij projecten de geprognosticeerde winst vooraf uit aan de partijen, financiert vooruit en neemt hun risico’s over. Het wemelt van de vereffeningen in projecten, voor verliezen op andere projecten. Dat is het verhaal achter de honderden onroerendgoedtransacties, waardoor Laurentius in financiële problemen komt.

Een aanwijzing dat er meer aan de hand is, komt op 20 september 2011 binnen bij de Criminele Inlichtingen Eenheid van de politie Limburg-Zuid. Een informant meldt dat Pieter Siebers, eigenaar en directeur van projectontwikkelaar Nieuwe Borg in Roosteren, een vermogen vergaart met abc-constructies. Ook worden gelden van woningcorporaties weggesluisd naar zijn bedrijven. Een van de corporaties die de informant noemt, is Laurentius. De directeur van die corporatie doet het niet voor niks. Na een vastgoeddeal met Nieuwe Borg kreeg hij een zwembad, is de boodschap.

Laurentius begint in 2009 drie belangrijke projecten met Nieuwe Borg. Het stadscentrum van Gilze, het Stationspark Meander in Roermond en het Willemskwartier in Tilburg. Bij de laatste twee is het tweede bouwconcern van Nederland, VolkerWessels, betrokken.

Het Willemskwartier valt de rechercheurs in het bijzonder op. In 2006 is de grond 19,8 miljoen euro waard. Na achttien keer te zijn verkocht, doorverkocht, opgesplitst en teruggekocht, is in 2012 meer dan de helft van de grond van VolkerWessels. Het bouwbedrijf betaalt daar 9 miljoen euro voor, „een gangbare prijs”, reageert VolkerWessels. Laurentius betaalt voor het kleinere deel 34,5 miljoen euro. De corporatie heeft bovendien een bouwverplichting bij Nieuwe Borg voor 350 appartementen.

Camiel Seij, raadslid van de Tilburgse Volkspartij, stelde als eerste vragen over het Willemskwartier: „Het mooiste stuk ging voor weinig geld naar VolkerWessels, het slechtste stuk voor veel geld naar Laurentius. De lasten liggen bij de corporatie, de lusten bij de projectontwikkelaar en de aannemer. Zoiets doe je als corporatie nooit voor niets.”

In Zeeland, Brabant en Limburg heeft VolkerWessels elf bouwondernemingen, waaronder Van Agtmaal (Oudenbosch) en Van der Poel (Terneuzen). Ze doen veel projecten met Laurentius en andere corporaties. Neem de Schuttershof in Terneuzen. De appartementen bieden volgens de folder „een schitterend uitzicht over de stad en over de imposante Scheldesluizen”. Schuttershof is een project van Wildhage, aannemer Van der Poel en Laurentius. Die laatste maakt in 2007 de bouw mogelijk door vóóraf appartementen te kopen, voor 118.888 euro per stuk. Als de vastgoedmarkt instort en Van der Poel en Wildhage met onverkoopbare appartementen zitten, is Laurentius bereid die te kopen. In 2010 betaalt Laurentius 236.079 euro per stuk. Volgens VolkerWessels betreft het hier „een normale zakelijke transactie”.

Belangenverstrengelingen

De raad van commissarissen van Laurentius, die toezicht moet houden, zit erbij en kijkt ernaar. Ook de toezichthouders hebben moeite hun belangen te scheiden. Zo is Harry van den Bosch vanaf 2006 commissaris. Dat hij adviseur is bij VolkerWessels vindt niemand een probleem.

Jolanda Roelen-Nuijten is sinds 1997 voorzitter van de raad. Ze is ook notaris. De honderden woningen die Laurentius verkoopt, maar ook de dubieuze abc’tjes, passeren haar kantoor. Hoe verdacht transacties ook ogen, het kantoor verleent medewerking, en verdient er aan.

Het Hof Amsterdam vindt de vermenging van toezichthoudende en financiële belangen „ernstig” en geeft haar in maart 2010 een berisping. Pas daarna stapt Roelen op bij Laurentius.

Peter van den Baar volgt haar op. Hij is een bekend figuur in Brabantse kringen, als oud-voorzitter van voetbalclub Eindhoven en eerder als wethouder en burgemeester. Van den Baar wordt benoemd, hoewel hij door justitie wordt verdacht van valsheid in geschrifte en fiscale fraude. Begin dit jaar wordt Van den Baar hiervoor veroordeeld, en treedt hij af.

En dan is er nog PvdA-politica en consultant Elsbeth van Hylckama Vlieg. Ze is sinds 2009 commissaris. Ook onder haar toezicht kan de directeur zijn gang gaan en komt de corporatie in grote financiële problemen. In juli dit jaar moet ze met de resterende commissarissen opstappen. Hun rol wordt nu onderzocht.

Van Hylckama Vlieg is ook toezichthouder bij een andere probleemcorporatie, Servatius in Maastricht. Na haar vertrek bij Laurentius, spreken de voorzitter van de raad van toezicht en de directeur-bestuurder van Servatius hun „zorgen” uit „over de mogelijke uitstraling op Servatius”. Daarop heeft Van Hylckama Vlieg zelf om een schorsing van haar werk voor Servatius gevraagd, aldus een verklaring van Servatius van gisterochtend.

Weerwoord: ex-directeur Walter V. herkent zich niet in de beschuldigingen, aldus zijn advocaat Ronald Drenth. „Mijn cliënt zegt in zijn hele loopbaan bij Laurentius in het belang van Laurentius te hebben gehandeld.” Wildhage, Nieuwe Borg en Heja wilden niet reageren.