Theater over Tanja's idealen

Hardliners gaat over radicale ideeën. Acteurs kruipen in het hoofd van Anders Breivik en Tanja Nijmeijer.

Ron Rijghard

De actrice vraagt aan Tanja Nijmeijer, het Nederlandse lid van de Colombiaanse rebellenbeweging FARC, of ze niet ook in Nederland actie zou kunnen voeren. Brieven schrijven, de politiek in, demonstreren? Tanja reageert snuivend: „Wat! En dan zo’n laffe salonsocialist worden?” Ze werpt een verachtelijke blik op ons, het publiek. „Ik zie mezelf al zitten in deze zaal. Praten, en nog meer erover praten. En dan naar huis gaan en niks doen.”

Het is een cruciale scène in Hardliners van toneelgroep White Rabbit. In deze ambitieuze voorstelling wil Monique van der Werff, de actrice die zichzelf speelt in deze scène, onderzoeken hoe het zit met haar idealen, en met de idealen van haar generatie – die van eind twintig, begin dertig.

Wat wil je in het leven, wat heb je er voor over, en hoe ver ben je bereid te gaan. Dat zijn de vragen. Om het vizier scherp te krijgen speelt Khadija Massaoudi zichzelf, maar ook guerrillastrijder Tanja Nijmeijer, stapt Koen Kreulen in en uit de rol van de Noorse massamoordenaar Anders Breivik en doet Van der Werff ook scènes als de tot de islam bekeerde Belgische Muriel Degauque, die omkwam bij een mislukte bomaanslag op Amerikanen in Bagdad.

In een gesprek voorafgaand aan de voorstelling zegt Van der Werff (30), die de tekst van het stuk schreef, dat ze veel bezig is met idealen. „Ik vraag me af wat mijn plek is in de wereld en wat ik kan toevoegen. Ik zie dat die vraag veel mensen van mijn generatie bezighoudt. Het verwijt is vaak dat mijn generatie geen idealen heeft, dat we de straat niet opgaan, dat we het Polenmeldpunt niet hebben bestreden. Daar voel ik me door aangesproken.” Of het verwijt terecht is, weet ze niet. „Ik zie om me heen toch veel mensen zich inzetten voor waar ze in geloven.”

Idealisme kan ver reiken. Een gevoel voor rechtvaardigheid kan zo groot zijn dat je er iemand om vermoordt, verklaart Van der Werff. „Dat fascineert me. Dat je met de beste bedoelingen de slechtste dingen kunt doen. Hoe werkt dat? Door het maken van de voorstelling zoek ik een antwoord op die vraag.”

In de voorstelling stelt ze die vraag zichzelf, en confronteren de anderen haar met bijkomende dilemma’s, zoals: in Nederland blijven of het onrecht en de brandhaarden in de wereld opzoeken?

Tanja weet het antwoord wel, en Van der Werff geeft haar tot op zekere hoogte gelijk. „Ik hou van mensen die ver gaan voor hun idealen, maar de grens ligt bij het gebruik van geweld. Als je zonder vijand opgroeit, in ons comfortabele Westen, is dat misschien makkelijker te zeggen. Geweld afwijzen is ook een vooringenomen idee, waardoor ik met mezelf in conflict kom in de voorstelling. Ben ik dan pacifist? Dat is ook best radicaal. Misschien wel, maar ik ben er minder zeker van dan voordat ik deze voorstelling maakte.”

Bij vlagen maakt haar openbare introspectie van Hardliners een cerebrale exercitie. Dat wordt gecompenseerd met fysieke scènes, luidruchtig spel en allerhande soorten muziek, van tango tot punk. Het mooiste wordt het als Van der Werff loepzuiver John Wayne Gacy Jr. van Sufjan Stevens zingt – een lied over de gelijknamige seriemoordenaar – terwijl ze zichzelf begeleidt op banjo.

De dominant aanwezige Massoudi en Kreulen creëren knap verwarring over de mate waarin ze hun personage zijn of eigenlijk impliciet commentaar leveren. Kreulen vertelt een verhaal over Breivik als gepest kind. Hier heb je je psychologische verklaring, schampert hij. Horen we daar Breivik of hemzelf?

Op een duidelijk antwoord loopt deze voorstelling niet uit. De drie Hardliners verschillen onderling flink, maar Van der Werff constateert overeenkomsten in hun radicalisering. „Ze ontwikkelen een heilige woede over onrecht en alles wat ze om zich heen zien, interpreteren ze als een bevestiging van hun gelijk. Ze sluiten andere opvattingen uit en noemen dat een proces van bewustwording. Terwijl bewustwording voor mij inhoudt dat ik accepteer dat ideeën naast elkaar bestaan.”

Dat de drie radicalen gek worden, wil ze niet zeggen. „Ze worden gedreven door passie. Noemen we doorgeslagen passie gekte?”

White Rabbit: Hardliners.Tournee t/m 16 jan. Info: whiterabbittheater.nl