Redeloze idioten, drang tot vitaliteit: speculatie over de oorzaak van Haren

In totaal hebben zich rond 20.00 uur ongeveer 1000 jongeren verzameld op de hoek van de Stationsweg in Haren. Foto ANP / Catrinus van der Veen

De schade is in kaart gebracht, de straten zijn schoongeveegd en een onderzoek naar de verrichte terreur is in gang gezet. De Harense gemeenschap hoopt het drama van afgelopen weekend achter zich te laten, maar in de kranten wordt alweer druk gespeculeerd over de oorzaak van dit alles. Een overzicht.

“Redeloze idioten zetten de boel op stelten”

Het commentaar van de hoofdredactie van dagblad Trouw is snoeihard. “Redeloze idioten” waren het die de boel op stelten zetten afgelopen vrijdag. De magnetiserende en opruiende werking van sociale media wordt door de krant als oorzaak buiten beschouwing gelaten. “De sociale media zijn niet de oorzaak of bron van de rellen.” Wel stelt de krant dat een ieder als broadcaster kan dienen en zo mogelijk duizenden dan niet miljoenen mensen op de been kan trommelen. Maar een duidelijke reden komt verder niet aan bod.

Een auto die in brand is gestoken in Haren."Redeloze idioten" noemt dagblad Trouw de relschoppers. Foto ANP / Eric BrinkhorstEen auto die in brand is gestoken in Haren."Redeloze idioten" noemt dagblad Trouw de relschoppers. Foto ANP / Eric Brinkhorst

Drang tot vitaliteit creëert onrust

De Volkskrant gaat echter nog een stapje verder en probeert op wetenschappelijk niveau te achterhalen wat raddraaiers drijft opschudding te creëren.
“De rellen in Haren passen in een oude traditie: vechten en vernielen als volksvermaak”, schrijft de krant in een analyse. De hedendaagse cultuur is tot ontsporen geneigd, meent de krant zelfs. Aan de hand van de theorie van sociaal-psycholoog Hans Boutellier verklaart de krant:

“Mensen willen ‘uit hun dak gaan’, hun leven maximaal beleven. Jongeren staan bloot aan ‘de verleiding van snelle, expressieve en emotiegerichte activiteiten.”

Deze enorme ‘drang tot vitaliteit’ die Boutellier omschrijft in zijn boek De veiligheidsutopie resulteert onder meer in het opzoeken van grenzen die een ‘kick’ geven. Zo lijkt het voorval van afgelopen vrijdag bijna een onbedwingbaar menselijk instinct, schijnbaar vooral aanwezig bij de jongere medemens. Maar de roep tot veiligheid behoort eveneens tot een van onze oerinstincten, en wordt vooral beoefend door de zogenoemde ‘brave burgers’, stelt Boutellier.

Is het waarborgen van veiligheid een utopie?

Maar met de discussie over de nauwelijks in de hand te houden raddraaiers is ook die van het falen van het gemeentebestuur aangewakkerd. De politie zou te laat hebben ingegrepen, de Mobiele Eenheid werd pas opgeschaald op het moment dat de situatie allang uit de hand gelopen was en bij de plaatselijke Albert Heijn ging moeiteloos alcohol over de toonbank, terwijl er een verbod gold.

Maar veiligheids- en privacyspecialist Bart de Koning stelt in de Volkskrant dat ‘Nederland in de greep is van een veiligheidsmythe’. Zijn opiniestuk gaat totaal niet in op het mogelijk teleurstellende politieoptreden in Haren, maar doet wel even de wenkbrauwen fronsen. Zou het dan een mythe zijn dat een geëscaleerde situatie zoals in Haren überhaupt in de hand te houden was? Wordt de kracht van blauw op straat overschat?

De Mobiele Eenheid komt in actie tegen de relschoppers in Haren. Foto ANP / Catrinus van der VeenDe Mobiele Eenheid komt in actie tegen de relschoppers in Haren. Foto ANP / Catrinus van der Veen

Direct antwoord geeft De Koning uiteraard niet op de vragen. Wel schrijft hij:

“Als er meer blauw op straat is, pakken ze meer boeven op. Toch is dat niet zo. (…) Sussen, hulpverlenen, signaleren, bemiddelen, waarschuwen en niets doen zijn veel belangrijker.”

Moment voor feest cruciaal

Op basis van De Konings redeneringen is vooral het moment voor het Project X-feest dus cruciaal geweest voor het voorkomen van de terreur in Haren. Ongeveer hetzelfde vermoedt Henri Beunders, hoogleraar Geschiedenis van Maatschappij, Media en Cultuur, met iets minder woorden in nrc.next. Beunders:

“Elke actie of beweging heeft een fysieke presentatie nodig, een demonstratie, een bijeenkomst en de steun van tv, radio of krant nodig zodat er een opgewonden ‘national mood’ kan ontstaan.”

Dat gesus en bemiddel waar De Koning zo op hamert, kon afgelopen week haast niet plaatsvinden omdat traditionele media vol op de hype zaten. Terwijl burgemeester Rob Bats enerzijds zachtaardig waarschuwde en stilletjes heel hard hoopte dat alle opwinding met een sisser af zou lopen, bleven kranten, radio en televisie die opwinding juist voeden. De Wereld Draait Door op de vooravond van de rellen:

Maar bij de traditionele media alleen ligt het probleem niet. Beunders meent dat de pro-actieve handelingen van de gemeente Haren ietwat te kort schoten. Want, zo schrijft hij: “Hooligans en criminelen communiceren al lang niet meer via internet, omdat ze weten dat de politie die publieke sites permanent scant.” Gemeentes moeten niet alleen crisisscenario’s in kaart brengen, maar vooral hun creativiteit, fantasie en gezond verstand gebruiken, aldus de hoogleraar.

“Onze verbeeldingskracht schiet te kort”

Aleid Truijens, publiciste, ziet voornamelijk naïviteit als voornaamste bron van dit alles. De nu 16-jarige Merthe had enkele weken geleden nooit durven denken dat haar uitnodiging op Facebook zoveel teweeg zou brengen. Toen de teller op 1500 genodigden stond, twitterde ze nog: “Dat wordt een gezellig feest, met 1500 man.” Grappig was het toen nog, maar “misschien raakt ze het gevoel van schuld, hoe onterecht ook, niet kwijt”, schrijft Truijens in de Volkskrant.

Ook de bedenkers van Facebook en Twitter hadden nooit durven dromen dat sociale media een “perfect vehikel zouden zijn voor terroristen, haatzaaiers, pedofielen en rotzooizoekers.” Alle Menschen werden Brüder was de insteek bij het ontstaan, schrijft de publiciste. DWDD, Man Bijt Hond, de dj’s op de radio en alle andere media, allen hadden ze de gevolgen niet kunnen overzien. Dj Timur van radio 3FM twitterde zelfs:

Twitter avatar Timur3FM Timur Oké, laat ik de eerste zijn: dat was heel onverstandig van me om op de radio iedereen op te roepen naar Haren te komen. Excuus. #projectx

Ze hadden goede intenties, maar Truijens merkt wel op:

“Kennelijk schiet onze verbeeldingskracht tekort de gevolgen te voorspellen van explosieve, kwadraterende informatieverspreiding. Nieuws gaat sneller dan geluid, maar onze fantasie gaat nog te paard.”

De overheid zat te suffen

Het argument van naïviteit wordt in het commentaar van NRC Handelsblad volledig opzij geschoven. Want, zo stelt de krant, “het werd elders al bewezen, de gemeente had dit kunnen weten.” En die gemeente wordt in het commentaar absoluut niet gespaard. Het standpunt: de daders hebben het gedaan, maar de overheid zat te suffen. NRC:

“De overheid onderschatte het ‘evenement’ dus en werd verrast. Dat had niet gehoeven. Hoewel met maar liefst 500 man aanwezig, bleek de politie niet in staat effectief op te treden. Dat is voor buitenstaanders maar moeilijk te begrijpen. De inwoners van Haren zijn in de steek gelaten, het gezag van politie en openbaar bestuur heeft fors geleden.”

En dan is er nog die mediasamenleving waarin wij verkeren. Daarover wordt gesteld:

“De mediasamenleving blijkt net zo stabiel als een sneeuwhelling in de zon – één verkeerde stap en een feestbericht wordt zomaar een lawine.”