Er valt niet tegenop te lijden

Door personages te volgen tijdens zeven dagen van rouw, legt Shoshi Breiner niet alleen persoonlijk leed maar ook de trauma’s van Israël bloot.

Chef Boeken

Rouwen en sjivve , het Joodse ritueel waarbij familie en vrienden van een overledene een week lang samenkomen om te rouwen, zijn de kern van Shoshi Breiners in Israël gevierde debuutroman Ira’s bekentenis. Gerouwd wordt er niet alleen om de dode Ira, maar ook om het onbezorgde jonge leven dat hij en zijn broer David hun nazaten hebben afgenomen door hen te belasten met hun ervaringen tijdens de Jodenvervolging in Europa. Hun leed laat alle persoonlijke ellende van de naoorlogse generatie verschrompelen tot onbeduidende drama’s. Het sneuvelen of verongelukken van een geliefde kan nu eenmaal niet op tegen het uitroeien van een hele familie en een heel volk.

Een sleutelzin in Ira’s bekentenis verraadt die crux: ‘Er is echt niets gebeurd, er is nooit iets gebeurd. Want alles wat er is gebeurd gebeurde al voordat ik geboren was, dus wat heb ik daar aan toe te voegen’, aldus de 48-jarige Raja, een van de sjivve-zitters en nicht van de overleden Ira. Raja’s leven is een puinhoop, die werd aangericht toen haar man Amir een half jaar na hun huwelijk tijdens een herhalingsoefening van het leger verongelukte. Zesentwintig jaar later is hij nog altijd het enige vaste punt in haar leven, alleen al omdat ze maandelijks een weduwenpensioen van het leger krijgt uitgekeerd.

Maar als het er op aankomt zijn Amirs dood en haar ontspoorde leven niets vergeleken met het leed van haar vader en moeder, haar oom en hun hele generatie van overlevenden. Er valt niet tegenop te lijden. En precies dat is wat Shoshi Breiner (Israël, 1952) wil vertellen.

Ze doet dat op ingenieuze wijze, door de zeven dagen van het rouwritueel als hoofdstukken te nemen en daarin niet alleen het leven van haar ouders en oom in de Amsterdamse Jodenhoek en hun onderduik te beschrijven, maar ook door in te zoomen op het leven van de kinderen van David en Minna. Zo is Davids zoon Bennie een succesvol zakenman, die tegen de wil van zijn koppige vader hun speelgoedfabriek moderniseert en uiteindelijk rijk wordt.

Bennies vrouw Esti vlucht in haar werk en gaat iedere vorm van intimiteit met haar kinderen uit de weg, waardoor die dreigen te ontsporen. Die eenzame kinderen – de punkster Gilli, wier vriendje tijdens zijn militaire dienst sneuvelt, en de moddervette, zich constant met eten vol stouwende puber Matan – zet Breiner met veel inlevingsvermogen neer.

Tegelijkertijd ontstijgt Ira’s bekentenis het niveau van een psychologische roman over een Joodse familie. Breiner laat namelijk zien hoe getraumatiseerd Israël als natie nog altijd is door wat de oudere generaties Joodse migranten uit Europa door de nazi’s werd aangedaan. Ze levenvaak tegen hun wil in Israël. Het gemis van het Land van Herkomst weegt echter niet op tegen de jodenhaat die hen heeft verdreven. Het levert een verscheurdheid op die ze tekent voor het leven en bepalend is voor hun eenzaamheid.

Aan het slot laat Breiner die eenzaamheid mooi verwoorden door Sara, een getrouwde vrouw met wie Ira op latere leeftijd, als hij een paar jaar voor een Israëlische bank in Amsterdam werkt, een verhouding heeft. Na zijn dood krijgt ze een telefoontje van zijn broer David met de mededeling dat Ira bepaald heeft dat ze 100.000 dollar uit diens erfenis krijgt. Ze reist naar Israël om ook deel te nemen aan de sjivve. Daar mijmert ze net zoals de andere aanwezigen over haar leven, met en zonder Ira.

Als ze aan het einde van het boek het raadsel van Ira’s leven lijkt te hebben opgelost – haar minnaar is altijd alleen gebleven omdat hij de man wilde vermoorden die zijn familie had verraden – oppert ze de wijze woorden: ‘Hoe verwaand kunnen we soms zijn in onze veronderstelling dat we alles weten van de mensen van wie we houden.’ Daarmee legt Breiner niet alleen de ziel bloot van haar kleine schare personages, maar ook die van een tot in de derde generatie getraumatiseerd land.

Shoshi Breiner: Ira’s bekentenis. Vertaald door Sylvie Hoyinck. Nieuw Amsterdam, 384 blz. € 21,95