VVD wint nu ook ambtenaren

Jarenlang waren hoge posten in de ambtenarij in handen van het CDA. Maar door de teloorgang van die partij ruikt nu de VVD haar kans.

Langzaam komt de machtsmachine van de VVD op gang. Sinds de partij in 2010 het Torentje veroverde, duurde het lang voordat de VVD deze winst ook in partijpolitieke benoemingen kon omzetten. Tot voor kort gingen andere partijen er met prestigieuze posten vandoor. De CDA’er Piet Hein Donner werd bij gebrek aan een goede liberale kandidaat vicepresident van de Raad van State. D66-lid Kajsa Ollongren promoveerde tot Mark Ruttes hoogte ambtenaar op het departement van Algemene Zaken.

Dit patroon gaat nu langzaam maar zeker veranderen. De liberalen komen eraan – ook in het openbaar bestuur, dat lange tijd door liberalen werd genegeerd als carrièremogelijkheid. Veelzeggend waren twee recente benoemingen in de invloedssfeer van staatssecretaris Halbe Zijlstra. Hans Schutte, tot voor kort voorzitter van het college van bestuur bij het ROC van Twente, werd per 1 september directeur-generaal hoger onderwijs, een van de belangrijkste posten op het departement. En oud-staatssecretaris Atzo Nicolaï, ook actief in het bedrijfsleven (DSM), is sinds 1 juli voorzitter van de raad van toezicht van de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam.

Binnenkort komt daar een meer in het oog springende benoeming bij. Na maandenlang touwtrekken gaat VVD-minister Opstelten een partijgenoot naar voren schuiven als secretaris-generaal. Met de aanstaande benoeming van oud-UWV-bestuurder en Pieter Cloo groeit het aantal liberale sg’s van één naar twee. Niet spectaculair, maar toch. De andere zit op Buitenlandse Zaken.

Formeel doet de partijpolitieke kleur van een ambtenaar er niet toe. Nederland kent een lange en krachtige traditie van een neutraal ambtenarenapparaat. Informeel zien partijen er echter op toe dat de verdeling van bestuurlijke en ambtelijke posten niet te veel uit de pas gaat lopen met de politieke krachtsverhoudingen. En die zijn de laatste jaren flink door elkaar geschud. Niet voor niets heeft de VVD haar scholings- en rekruteringsactiviteiten aanmerkelijk opgeschroefd.

Vooral het CDA zal dat voelen. De christen-democraten zijn al lange tijd oververtegenwoordigd in het openbaar bestuur. Niet toevallig waren het recentelijk vooral CDA’ers die voor VVD’ers plaats moesten maken. Zo volgde liberaal Karel van Oosterom vorig jaar Pieter de Gooijer (CDA) op als directeur-generaal politieke zaken bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. En Ed Kronenburg (CDA), nu ambassadeur in Parijs, was de voorganger van VVD’er Renée Jones-Bos op het ministerie van Uri Rosenthal.

Het was dezelfde Rosenthal die zeventien jaar geleden deze ontwikkeling al beschreef. Partijpolitieke binding wordt steeds belangrijker, zo schreef hij in 1995 een opiniestuk voor deze krant. Hij was toen nog een invloedrijk hoogleraar bestuurskunde. Rosenthal: „De partijbinding doet langzamerhand vooral dienst als zekerstelling en als garantie voor onderling vertrouwen.”