‘Zelfreinigend vermogen is mythe’ - veel wetenschapsfraude onopgemerkt

Wetenschappelijke fraudeurs worden vrijwel altijd betrapt door naaste medewerkers, niet door oplettende vakgenoten. “Het zelfreinigend vermogen van de wetenschap is een mythe”, zegt psycholoog Tom Postmes, die het onderzoek deed met twee collega’s van de Rijksuniversiteit Groningen vanmiddag in NRC Handelsblad.

Een Delftse student bouwt in het laboratorium aan een bacterie die een kleur- of geurstof afgeeft als hij warm wordt. Foto NRC / Roel Rozenburg

Vrijwel alle wetenschapsfraude komt aan het licht door klokkenluiders, niet doordat wetenschappers goed opletten. “Het zelfreinigend vermogen van de wetenschap is een mythe”, zegt psycholoog Tom Postmes, die het onderzoek deed met twee collega’s van de Rijksuniversiteit Groningen vanmiddag in NRC Handelsblad. De traditionele controle binnen de wetenschap werkt niet bij het opsporen van fraude.

Dat blijkt uit een nog te verschijnen studie naar de veertig belangrijkste gevallen van wetenschapsfraude in de afgelopen decennia, waaronder die van de vorig jaar ontslagen psycholoog Diederik Stapel of Dirk Smeesters. Van oudsher bewaken wetenschappers zelf de kwaliteit en integriteit van hun vakgebied door elkaars werk tegen het licht houden.

Vermoedens

Zo worden artikelen vóór publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift beoordeeld door vakgenoten van de auteurs, de zogeheten peer review. Ook proberen wetenschappers de experimenten van vakgenoten te herhalen (replicatie) om te zien of ze dezelfde resultaten krijgen.

Wetenschapsfraude komt echter vrijwel nooit aan het licht bij peer review of replicatie, constateren de Groningse onderzoekers. Dit komt onder meer doordat wetenschappers nauwelijks bedacht zijn op fraude en doordat fraudeurs ervoor zorgen dat hun resultaten in lijn liggen met ouder onderzoek. Fraudeurs lopen doorgaans tegen de lamp doordat mensen uit hun werkomgeving alarm slaan; in het geval van Stapel ging het om drie jonge promovendi die met hun vermoedens naar de rector stapten.

Slechts fractie van fraudegevallen onderzocht

De Groningse onderzoekers denken dat veel fraude onopgemerkt blijft. Volgens een inventarisatie van NRC Handelsblad deden de Nederlandse universiteiten, waar ongeveer twintigduizend onderzoekers werken, de afgelopen zeven jaar ruim honderd fraudeonderzoeken. Dat is vermoedelijk een fractie van het aantal werkelijke fraudegevallen. Zo blijkt uit onderzoek dat in de Verenigde Staten met ongeveer 1,5 procent van alle wetenschappelijke onderzoeken wordt gefraudeerd, terwijl het Amerikaanse Office of Research Integrity jaarlijks maar vijftig fraudezaken behandelt.

Lees het volledige artikel ‘Zelfreinigende wetenschap is een mythe’ in NRC handelsblad of de digitale editie (abonnees).