Ook u draagt bij aan de plastic soep

Er moet wetgeving komen tegen de kleine stukjes plastic in cosmetica, betogen Michiel Roscam Abbing en Jeroen Dagevos.

In 2009 maakte toenmalig minister van milieu Jacqueline Cramer zich sterk voor actie tegen de plastic soep, een gebied in de Grote Oceaan waar grote hoeveelheden plastic drijven. Het kabinet-Rutte heeft daarna weinig daadkracht getoond in het terugdringen van de plasticvervuiling van de zee. De oppositiepartijen namen evenmin initiatief. Van alle partijen was de ChristenUnie de enige die in haar verkiezingsprogramma opriep tot een concrete maatregel: „Het gebruik van microplastics in consumentenproducten, zoals scrubs, shampoos, tandpasta, moet worden verboden, omdat deze de zeeën vervuilen.” Terwijl andere partijen de nodige goede voornemens hebben laten horen in de strijd tegen plastic soep, is het opvallend dat concrete maatregelen weinig worden voorgesteld. Een verbod op microplastics in verzorgingsproducten is zo’n maatregel.

Aan een reeks van cosmeticaproducten worden de laatste jaren kleine stukjes plastic toegevoegd. Met de minuscule stukjes plastic is het lekker scrubben. Ze zijn goedkoop, precies op maat te produceren en hebben soms een leuk kleurtje of geinige glitter. Productbeleving staat hoog in het vaandel van producenten, die microplastics in steeds meer producten toepassen. In ongeveer driekwart van alle face- en bodyscrubs zitten microplastics, maar ook in handzeep, deodorant, oogschaduw, scheerzeep, lippenbalsem en zonnebrandtubes, bij elkaar honderden producten. Per product kan het gaan om een klein percentage tot wel 10 procent van de inhoud.

Producenten vermelden de aanwezigheid van plastic keurig op labels. Meestal gaat het om polyethyleen (PE) en polypropyleen (PP). De gemiddelde consument weet niet dat hij zich met plastic wast of zijn tanden ermee poetst. De gewraakte producten worden op de markt gebracht door onder andere Unilever, l’Oreal, Proctor & Gamble, Colgate Palmolive en Beiersdorf. Een gunstige uitzondering is het merk Weleda. Rituals en De Tuinen, Etos en Hema hebben recent aangekondigd aan hun zorgplicht invulling te geven en er mee te stoppen. Dit laat onverlet dat een verbod op deze ingrediënten gewenst is: er zijn nog steeds veel producten waarin ze wel aanwezig zijn.

Al die microscopisch kleine plastic deeltjes spoelen weg via het doucheputje. Afvalwater gaat naar de rioolwaterzuivering en gezuiverd afvalwater wordt geloosd op het oppervlaktewater dat in verbinding staat met de Noordzee. Recent heeft het Instituut voor Milieuvraagstukken (IVM) van de VU in een verkennend onderzoek vastgesteld dat zo’n 10 procent van de microplastics de zuiveringsinstallaties passeert. In één liter gezuiverd water troffen de onderzoekers gemiddeld tien tot twintig microplastics aan. Omgerekend gaat het om 200.000 tot 400.000 miljard deeltjes plastic die jaarlijks de zuivering passeren. Rioolwaterzuiveringen zijn ook niet ontworpen om deze vorm van vervuiling tegen te houden.

De laatste jaren is er een stroom van wetenschappelijke artikelen op gang gekomen die wijzen op de nadelige effecten van microplastics in het mariene milieu. Microplastics breken niet af in het milieu, in tegenstelling tot voorheen gebruikte natuurlijke ingrediënten als gemalen notenschil en zoutkristallen. Ze worden aangetroffen in vissen, mosselen en wadpieren, trekken persistente organische gifstoffen aan en accumuleren in hoog tempo in het zeemilieu. Mariene soorten kunnen het onderscheid tussen voedsel en plastics niet goed maken. Er zijn plaatsen in de oceanen waar meer plastic is dan plankton. Recent werd vastgesteld dat elke gram mosselvlees één plastic deeltje bevat.

Uit verklaringen en initiatieven van diverse internationale fora blijkt dat het probleem van de microplastics serieus wordt genomen. Het United Nations Environment Programme (UNEP) noemt het een van de meest urgente nieuwe milieuproblemen. 1 januari 2013 wordt een algeheel lozingsverbod van afval van zeeschepen van kracht, zoals is afgesproken in het kader van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO), het scheepvaartorgaan van de Verenigde Naties. Ook in Europa staat het tegengaan van vervuiling van de zee hoog op de agenda. De nieuwe Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) stippelt een Europees beleid uit voor de bescherming van alle Europese zeeën. Het reduceren van de hoeveelheid afval in de zee is een van de speerpunten om tot een goede milieutoestand te komen in 2020. Zodra er microplastics in het gezuiverd water aanwezig zijn, vallen die onder zwerfafval.

De rode draad in alle voorgestelde oplossingen luidt: plastic hoort niet in zee en preventie moet plaatsvinden door aanpak bij de bron. Desondanks wordt de cosmeticaproducenten nog geen strobreed in de weg gelegd. Het zal een grote en gezamenlijke inspanning van overheden, bedrijfsleven en burgers vereisen om het doel van een afvalvrije zee te bereiken. Het introduceren van een nieuwe vervuilingsbron in de vorm van microplastics in verzorgingsproducten loopt hiermee geheel uit de pas. Plastic hoort niet in zee en dus ook niet in verzorgingsproducten. Er moet wetgeving komen om deze onnodige afvalstroom tegen te gaan. Producenten en retailers moeten hun verantwoordelijkheid nemen en consumenten moeten zich ervan bewust worden dat ze met een schoon lichaam en gepoetste tanden ongewild bijdragen aan de plastic soep.