Ze hebben nogal wat beloofd, ik denk: maak dat maar eens waar

Vinden VVD en PvdA elkaar snel in een kabinet? Of is D66 misschien toch nodig als bindende partij? Fractieleider Pechtold wacht af. Tussen de twee grote partijen ziet hij „zo al voor een kleine 10 miljard euro aan verschillen.”

„Hervorming van de AOW – vanaf 1 januari gaat de leeftijd omhoog. We zijn er in 2007 als eersten over begonnen en nu gebeurt het!”

In de persoon van D66-leider Alexander Pechtold liep gisteren in elk geval één iemand op het Binnenhof rond die ronduit tevreden was over de zo bijzondere, want ‘ouderloze’ Miljoenennota. Gepresenteerd door een demissionair kabinet, maar dit voorjaar mogelijk gemaakt door een gelegenheidscoalitie.

In zekere zin was het de Troonrede van Pechtold die koningin Beatrix gisteren voorlas. Hij was het die, met fractievoorzitter Arie Slob van de ChristenUnie, na de val van het kabinet-Rutte vanuit de oppositie het initiatief nam een begroting voor komend jaar op te stellen.

Dankbaarheid bestaat niet in de politiek. Gisteren werd definitief duidelijk dat het zo coöperatieve, vanuit het midden opererende D66 vooralsnog niet nodig is voor een nieuw, seminationaal kabinet. De rechts van D66 staande VVD en de links van D66 gepositioneerde PvdA gaan het eerst zelf proberen.

Het heeft Pechtolds volle steun, zo heeft hij ook laten weten aan coalitieverkenner Henk Kamp. „De informatie moet leiden tot een stabiel en ambitieus kabinet. Afhankelijk daarvan zal D66 op inhoudelijke gronden oordelen of zij het kabinet kan steunen dan wel (desgewenst) wil deelnemen aan het kabinet”, valt te lezen in het verslag dat Kamp gisteren naar de Tweede Kamer stuurde.

Niet dat Pechtold zo in de combinatie in aanbouw gelooft. Hij ziet juist grote verschillen, die de twee kandidaat-coalitiepartners eerst maar eens moeten zien te overbruggen. Pechtold: „De VVD beschouwde de uitslag als een beloning voor het gevoerde kabinetsbeleid, terwijl de PvdA beweerde dat het roer omgaat. Als je dat in een auto zou doen, leidt dat tot ongelukken. Dus laat ze maar aangeven of ze over die verschillen heen weten te stappen.”

U gelooft daar niet zo in?

„De 79 zetels die VVD en PvdA samen hebben, betekenen een getalsmatig stabiele coalitie. De vraag is of ze ook inhoudelijk stabiel is. De helft van de PvdA-zetels zat vorige maand nog bij de SP, terwijl een groot deel van de VVD-zetels nog bij de PVV zat. Ik las direct na de verkiezingsuitslag koppen in kranten dat het midden terug is. Maar volgens mij is het midden helemaal niet terug. Oude middenpartijen hebben de flanken opgezocht.”

Is de situatie anders dan in 1994, toen PvdA en VVD in Paars met elkaar gingen samenwerken?

„Heel anders. Toen waren de verschillen minder groot en lag er ook niet zo’n bezuinigingsopdracht als nu. Ik vergelijk de huidige situatie liever met 1989, toen CDA en PvdA noodgedwongen met elkaar gingen samenwerken.”

Toen ging D66-leider Van Mierlo daar op zijn manier tegenin, met de leuze dat hij oppositie ging voeren vóór een centrum-links kabinet.

„Hij is oppositie gaan voeren voor een kabinet dat het moest hebben van de inhoud. Die houding heeft D66 toen geen windeieren gelegd.”

Het zeteltal van de partij verdubbelde bij de daarop volgende verkiezingen.

„Ja.”

En door zijn omvang werd D66 spelbepaler bij de volgende formatie.

„Ja.”

Kijkt u nu ook al zo ver vooruit?

„Nee, ik kijk allereerst naar het debat van morgen in de Tweede Kamer. Verkenner Kamp moet eerst maar eens verklaren hoe de heren Rutte en Samsom het denken te gaan doen. Er ligt voor hen nogal wat tijdsdruk. Samsom heeft beloofd dat de btw niet naar 21 procent gaat. Hij heeft nog twaalf dagen om de maatregel terug te draaien. Interessant is of Samsom de kant van de SP-kiezers op gaat bewegen of dat hij de realiteit omarmt van het akkoord dat VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie dit voorjaar sloten.”

U denkt: mijn tijd komt nog wel.

„Op dit moment lijkt zich even een meerderheid af te tekenen, maar ik wacht de inhoud af.”

Hoe gaat D66 een kabinet van VVD en PvdA tegemoettreden?

„Het belangrijkst is dat een kabinet gaat hervormen. Ieder miljard dat een van de partijen uit de nu ingediende begroting wil halen, zullen ze met behulp van een Kamermeerderheid moeten dekken. Nemen VVD en PvdA de komende weken al direct de gok dat met z’n tweeën te doen, dan zijn ze tot elkaar veroordeeld en zal de constructieve houding van D66 als sneeuw voor de zon verdwijnen.

„Er wordt gesproken over afzien van de forenzentaks. Als die verdwijnt, slaat dat financieel een groot gat. Maar als ze daarvoor een andere maatregel vinden die zorgt voor minder files en voor verduurzaming, dan wil ik daar wel naar kijken.”

Wie is straks bij de onderhandelingen de grootste probleemveroorzaker, de PvdA of de VVD?

„Ze hebben allebei nogal wat beloofd waarvan ik denk: maak dat maar eens waar. De VVD wil drie miljard euro bezuinigen op Ontwikkelingssamenwerking, de PvdA één miljard euro op Defensie. Terugdraaien van de btw-verhoging, zoals de PvdA voor de verkiezingen heeft beloofd, kost 4 miljard euro. Hoe moet er ingegrepen worden in de zorg? Ik zie in totaal zo al voor een kleine tien miljard euro aan verschillen.”

En dan komen straks beide partijen CDA en D66 vragen hen te helpen?

„Het is nu niet aan de orde. Ik wacht het rustig af.”

Tot enkele weken geleden verkeerde D66 in een comfortabele positie. De partij zat dicht bij regeren, want ze was in bijna in alle combinaties nodig.

„Dat is minder pregnant nu. Maar niet regeren betekent niet dat het verloren jaren zijn. PvdA en VVD hebben in een maand dertig zetels gewonnen. In dat geweld zijn wij niet het slachtoffer geworden, maar hebben we nog twee zetels gewonnen. Het betekent dat D66 niet alleen een organisatie heeft, maar ook een achterban. En dat is belangrijk.”

Ziet u iets in de veelgehoorde suggestie dat VVD en PvdA onderwerpen moeten uitruilen in plaats van proberen op elk onderdeel moeizame compromissen te sluiten?

„Geen idee. De fracties zijn de afgelopen jaren niet veel veranderd. De hoofdrolspelers heb ik in 2010 ook gezien, toen we met VVD, PvdA, D66 en GroenLinks Paars Plus probeerden te maken. Het is toen niet gelukt, ofschoon D66 en GroenLinks er waren om te helpen.’’

Zat men toen inhoudelijk dichter bij elkaar?

„In elk geval waren de bezuinigingen nog te overzien. Behalve de 12,5 miljard euro voor volgend jaar ligt er ditmaal een opgave van nog eens 14 miljard euro voor de jaren daarna. De rek is er wel uit.”

Vormen de gesprekken die VVD en PvdA nu met elkaar aangaan de eindfase van de formatie?

„Zeker niet. Ik heb bij de formatie van 2010 een paar keer ons vakantiehuisje geboekt en weer moeten afzeggen omdat ik dacht dat de zaak gelopen was. Dat bleek toen niet zo te zijn.”

En intussen poetst u de relatie met lotgenoot CDA wat op?

„Die relatie is altijd goed geweest. We zijn hier in het gebouw van de Tweede Kamer buren van elkaar. Ik hoop dat we dat blijven.”