Iedereen heeft schrik voor VIER

De Vlaamse televisie wordt opgeschud: vrije tv-producent Woestijnvis begint maandag voor zichzelf met twee nieuwe zenders: VIER en VIJF.

Maar één keer eerder was het bij de Vlaamse televisie zo spannend als nu – en dat is lang geleden: in 1989 maakte de eerste commerciële Vlaamse televisieomroep VTM een eind aan de almacht van de publieke omroep.

En nu? De grote Vlaamse tv-producent Woestijnvis gaat voor zichzelf beginnen. Het bedrijf kocht twee kleine televisiezenders van SBS en veranderde de namen in VIER en VIJF. Populaire programma’s als Man Bijt Hond en De Slimste Mens verhuizen mee. Maandag beginnen ze met hun uitzendingen.

Bij de concurrentie zijn ze zenuwachtig. De andere commerciële zender VTM is bang om adverteerders kwijt te raken. Programmamakers van de publieke omroep VRT maken zich zorgen over hun kijkcijfers. Volgens Vlaamse kranten staat er een ‘televisieoorlog’ op uitbreken.

Woestijnvis maakt al jarenlang de programma’s waar Vlamingen het allerliefst naar kijken en over praten: De Slimste Mens ter Wereld, Basta, Van Vlees en Bloed, In de Gloria, De Pappenheimers, De Ronde. De producent maakte de publieke omroep VRT weer groot na de klap van VTM in 1989. Of misschien was het andersom: de VRT gaf Woestijnvis alle tijd en veel geld waardoor die productiemaatschappij zo succesvol kon worden. „Vijftien jaar lang was het een fantastisch huwelijk”, zegt Leo Hellemans, directeur media bij de VRT.

De problemen begonnen volgens hem toen de VRT vanaf 2006 fors moest gaan bezuinigen. „Dan verlang je ook van je leveranciers dat ze bezuinigen, maar Woestijnvis heeft zich daar nooit bij neer willen leggen.” De VRT gaf Woestijnvis de vrijheid om ook programma’s te maken voor andere televisiestations. „Maar dat was tegen hun DNA”, zegt Hellemans. „Ze wilden als Woestijnvis voor één omroep werken en daar alles voor het zeggen hebben. Het is een huis, één grote, gesloten familie, het lijkt bijna op een sekte.”

In het voorjaar van 2011 kocht Woestijnvis de twee SBS-zenders, samen met bladenuitgever Sanoma (Marie Claire, Flair, Story) en krantenuitgever Corelio (De Standaard en Het Nieuwsblad). De zender VIJF (vroeger: Vijftv) blijft bedoeld voor vrouwen. Woestijnvis maakt voor VIER (tot nu toe VT4) nieuwe series en een dagelijkse actualiteitenshow, maar neemt ook de programma’s mee die eerder op de VRT-zender Eén werden uitgezonden. Op maandag begint op VIER een nieuwe reeks van de quiz De Slimste Mens, op donderdag Man Bijt Hond.

„Ik vind het zo ongelofelijk dat dat kan”, zegt concurrent Jan Segers, programmadirecteur bij andere commerciële zender VTM. „Je krijgt dat aan een buitenlander die bij de tv werkt ook niet uitgelegd: dat een productiehuis de rechten op zijn programma’s behoudt. Het is uitzonderlijk en oneigenlijk. Een historische fout van de VRT.”

Dat was de eerste reactie van Segers toen hij hoorde over de overname: irritatie. Hij was ook meteen bezorgd. „Ik ben een bange, blanke man die al snel de wereld ziet vergaan. Zeker als je op de commerciële markt concurrentie krijgt van Woestijnvis. Ik ken geen ander producent met zoveel constante kwaliteit. Woestijnvis heeft de Vlaamse televisiesmaak bepaald. Maar begrijp me goed: ik heb een hekel aan zo’n dictaat.”

VTM en de VRT zeggen over zichzelf dat ze een ‘duopolie’ hadden: zij tweeën zijn sinds de jaren negentig de grote spelers. „SBS was een klein, zielig broertje”, zegt Hilde Van Den Bulck, mediahoogleraar in Antwerpen. „Nu worden de kaarten herschud en iedereen is bang voor VIER. Maar ook daar zal de stress wel hoog zijn.”

In 1989 dacht niemand bij de Vlaamse publieke omroep dat de nieuwe commerciële zender VTM een succes kon zijn. „Dat was het gevolg van zelfgenoegzaamheid en arrogantie”, zegt VRT-directeur Hellemans. „Het idee was: die mensen kunnen niks, die gaan goedkope uitzendingen maken over de prijs van tomaten en de mislukte rabarberoogst.”

VTM werd wel een succes – en haalde ook veel Vlaamse kijkers weg bij de Nederlandse zenders. Hellemans: „Wij waren in die tijd niet goed bezig. We dachten niet na over strategie, we vroegen ons nooit af wat de kijkers wilden. Het was Latijn en wiskunde en wie dat niet wilde, werd niet goed bediend.” VTM dwong de publieke omroep om te veranderen. „Het ambtenarenstatuut werd afgeschaft, we werden een modern overheidsbedrijf en gingen op zoek naar heel jonge, creatieve mensen.”

Zoals die van Woestijnvis. Hun vertrek kan volgens Hellemans een nieuw „wake up-moment” zijn. „We dreigen als publieke omroep te verouderen. De programma’s die tot onze kerntaak behoren, nieuws, duiding en achtergrond, trekken nog steeds een groot publiek. Maar wel een verouderend publiek. Nu er een grote speler bij komt die zich vooral op jonger publiek richt, wordt het nog dringender om een strategische visie te bedenken waarin televisie niet meer alléén het middelpunt is, maar ook digitaal en online.”

Daar hoort bij dat publieke omroep VRT weer op zoek is gegaan naar nieuw, jong talent. „Bij Woestijnvis zijn ze ook niet meer zo jong en vernieuwend”, vindt Hellemans. „Ze grijpen terug op programma’s als De Rechtbank en In Godsnaam die niet bepaald een jong appeal hebben.”

Bij VTM is een nieuwe directie al sinds begin dit jaar bezig om de commerciële zender een duidelijker profiel te geven – en beter te luisteren naar wat kijkers willen. „We zijn vanaf 1989 een entertainmentzender voor alle Vlaamse families”, zegt programmadirecteur Segers. „Maar er waren bij ons ook krachten die graag wilden dat we geloofwaardiger zouden zijn en ook iets deden in de maatschappelijk relevante sfeer.”

De nieuwe concurrent op de commerciële markt is een „zweepslag” voor VTM, zegt Segers. „We hebben stevig koers gezet: wij gaan voor het complexloze familie-entertainment. Ons doel is: beleving. We maken niets meer wat de mensen niet raakt.”

VTM zal ook niet meer aan reality doen – of ‘uitlach-tv’: omdat Vlaamse kijkers dat niet willen. En VTM haalde Paul de Leeuw naar Vlaanderen, een idee van Segers. Volgende week begint zijn show ‘Manneke Paul’.

Verder zal de Vlaamse televisie door de nieuwe concurrentie vooral nog Vlaamser worden. Want Vlamingen, zeggen alle omroepen, kijken het liefst naar Vlaamse producties. De VRT investeert er fors meer in, VTM brengt nu vier Vlaamse series tegelijk, de nieuwe zenders VIER en VIJF besteden er 85 procent van hun budget aan.

Bij VIER en VIJF heeft topman Thierry Tacheny vooral veel zin in het najaar. Oorlog? Het wordt fun, zegt hij. VIER zal kijkers weghalen bij de VRT en het bedrijf wil een groter deel van de advertentiemarkt. „Maar we willen de VRT niet onderuit halen of VTM verslaan.”

VRT-directeur Hellemans denkt dat er een herfststorm komt. Die zal weer gaan liggen en misschien is zijn omroep, in marktaandeel de grootste publieke omroep in Europa, dan een beetje kleiner. „Een paar procent kan er wel af.”