Helse veldtocht verbeeld in ruimte en tijd

00133431_PL02, 5/12/10, 8:53 AM, 8C, 7050x9804 (941+525), 100%, Custom, 1/160 s, R44.7, G11.4, B11.5
00133431_PL02, 5/12/10, 8:53 AM, 8C, 7050x9804 (941+525), 100%, Custom, 1/160 s, R44.7, G11.4, B11.5

Menno-Jan Kraak, , ESRI Press, Redlands, CA, USA, voorjaar 2013.

Gisteren precies twee eeuwen geleden, op 14 september 1812, trok de zwaar gehavende legermacht van Napoleon Moskou binnen. Wat het glorieuze hoogtepunt had moeten worden van zijn Russische veldtocht had veel weg van een anticlimax. De vijandelijke troepen onder bevel van generaal Koetoezov hadden zich teruggetrokken achter Moskou en hadden alle voorraden meegenomen. De tsarenstad lag er verlaten en onttakeld bij. Meteen na aankomst van de Fransen braken overal in Moskou branden uit, waarschijnlijk aangestoken door Russische saboteurs.

Op dat moment had Napoleon al meer dan de helft van zijn Grande Armée verloren – hij begon in juni met ruim 690.000 manschappen – zonder dat hij de Russen een beslissende slag had kunnen toebrengen. De grootste veldslag van de campagne, die bij Borodino, had plaatsgehad op 7 september. De Fransen verloren er meer dan 28.000, de Russen ruim 40.000 man.

Tijdens het vijf weken durende verblijf in Moskou verloren de Fransen nog eens 15.500 manschappen. Vanwege het gebrek aan voedsel en een dreigende Russische aanval vertrok Napoleon op 20 oktober uit Moskou, zonder een capitulatieverklaring of een antwoord op zijn vredesvoorstel aan tsaar Alexander I. Toen begon de lange reis terug.

Het dramatische verloop van Napoleons Russische veldtocht sprak tot de verbeelding van Menno-Jan Kraak, hoogleraar cartografie aan de Universiteit Twente. Allereerst omdat ene Gerrit Janz Kraak, een oom van zijn betovergrootvader, diende in het Franse leger. Tijdens de barre terugtocht sneuvelde hij bij de oversteek van de Berezina, op 27 november 1812. Maar ook omdat Kraak werkt aan methoden en technieken om processen, verandering, kortom tijd, in kaart te brengen. Hij schreef eerder een leerboek cartografie, dat internationaal wordt gebruikt, en kreeg de smaak te pakken.

Kraaks persoonlijke en professionele belangstelling raakten elkaar toen hij een oude kaart onder ogen kreeg. De Franse ingenieur Charles J. Minard, pionier van de graphic, maakte in 1869 een visualisering van Napoleons Russische veldtocht. Op een handgetekende kaart projecteerde hij de route én de omvang van Napoleons allengs slinkende legertros, van Litouwen naar Moskou en terug. Hij bracht niet alleen de beweging, maar ook de spectaculaire verandering in getalssterkte van de Grande Armée in kaart.

Kraak nam zich voor om met gebruikmaking van eigentijdse digitale technieken deze exercitie van Minard te verbeteren. Zijn boek, dat binnen enkele maanden verschijnt, staat vol met informatieve graphics over het verloop van de veldtocht. Twee ervan zijn hier afgedrukt. Op de bovenste combineert Kraak tijd en geografie: het tracé van de veldtocht, het slinken van de tros en de belangrijkste schermutselingen en veldslagen met Russische troepen, afgezet tegen een tijdlijn. Omdat de opmars af en toe werd vertraagd en de Fransen vijf weken in Moskou bleven, gaan tijd en beweging niet gelijk op. Vandaar de diagonale verbindingsstrepen tussen dagen en plekken/gebeurtenissen.

De tweede graphic combineert veldslagen en verliezen. De kolommen bovenin geven aantallen manschappen per dag aan; de blokjes onderin de militaire botsingen. Bij de blauwe ‘winnen’ de Fransen, bij de groene de Russen.

Dirk Vlasblom