Tranen en onrust rond Sap na verkrampte campagne

Er vloeiden tranen bij de fractie van GroenLinks, na het grote verlies van zes zetels. De positie van partijleider Jolande Sap staat onder druk, maar de partij wil dat ze blijft.

Jolande Sap liet zich gisteren alleen in het Kamergebouw zien omdat ze bij Kamervoorzitter Verbeet langs moest.
Jolande Sap liet zich gisteren alleen in het Kamergebouw zien omdat ze bij Kamervoorzitter Verbeet langs moest. Foto Maarten Hartman

Op het partijbureau van GroenLinks aan de Oudegracht in Utrecht hingen afgelopen campagne A-viertjes op de prikborden, met bemoedigende tekstjes.

No one said it was going to be easy

Keep calm, dream big

Keep calm and carry on

GroenLinks zou deze verkiezingen verliezen, dat was al maanden de verwachting. Toch verliep the day after gisteren onrustig en rommelig. Medewerkers en zittende Kamerleden verzamelden zich aan het einde van de ochtend in een zaaltje in de Tweede Kamer. Tranen vloeiden: een meerderheid is immers zijn of haar baan kwijt.

Maar partijleider Jolande Sap? Die was nergens te bekennen, de fractie heeft haar niet gezien. Zij voerde overleg met de rest van de partijtop. Pas na urenlange gesprekken, ’s ochtends en ’s middags, kwam gisteravond het bericht dat de partij „verheugd” was te kunnen melden dat Sap aanblijft. Allerlei scenario’s waren overwogen, maar de conclusie bleek dat het het beste voor GroenLinks zou zijn als Sap nu blijft.

Haar verlies valt waarschijnlijk één zetel mee, bleek gisteren: dankzij een restzetel van de lijstverbinding met PvdA en SP zou de partij nu toch op vier zetels uitkomen. Die restzetel zou voor campagneleider Jesse Klaver zijn; hij stond op plaats vier. En juist zijn optreden van afgelopen weken zou symbool kunnen staan voor de staat van heel GroenLinks.

Zijn belangrijkste opdracht was als campagneleider geen fouten te maken, en eventueel gedoe binnenskamers te houden. Dat zou GroenLinks immers ook de laatste zetels nog kunnen kosten. Door die zware opdracht was de manier waarop Klaver campagne voerde soms verkrampt, zeggen betrokkenen. Eén moment ter illustratie: op de campagneaftrap in Utrecht, zaterdag 18 augustus, willen wat leden een geintje uithalen met de grote groene en rode GroenLinks-letters, die overal mee naar toe gaan op campagne. Ze willen er vunzige woorden mee gaan ‘schrijven’. Maar Jesse Klaver steekt er een stokje voor. Want stel dat daarvan foto’s op internet terechtkomen?

Het is een klein voorbeeld. Maar het laat zien hoe de top opereert. Semi-grappend noemen betrokken GroenLinksers de aansturing „ingebakken risicomijdend gedrag”, of „Noord-Koreaanse toestanden”. Doordat de fractie afgelopen twee jaar geen eenheid was, moest iedereen deze campagne vooral in toom worden gehouden. Elke ochtend, meestal om 9 uur, kwam het team samen in wat de GroenLinksers de war room noemden, om laatste nieuws én de te volgen lijn te bespreken.

Verder komt het beeld van een zoekende partij naar voren. GroenLinks liet zijn wetenschappelijk bureau onderzoek doen: wat vinden achterban en potentiële kiezers belangrijk? Het onderzoek kwam uit rond de tijd dat het kabinet viel – toevallig precies op tijd voor de campagne. Uit de resultaten bleek dat GroenLinks slecht scoort op termen als realisme, daadkracht en leiderschap. Niet voor niets maakte Jolande Sap afgelopen weken van elke gelegenheid gebruik om te zeggen hoe zij de tien pijnlijkste bezuinigingen uit het kabinet-Rutte heeft weten terug te draaien, in het Lenteakkoord. Kijk, daadkracht.

Een punt dat de eigen achterban wél, maar potentiële kiezers weinig bleek te interesseren: hoe GroenLinks écht tegen het besturen van Europa aankijkt. GroenLinks wil het liefst zo snel mogelijk een Europese regering, met veel meer soevereiniteit naar Brussel. Dát expliciete Europese verhaal viel bij Sap afgelopen weken niet te beluisteren. Tijdens het laatste NOS-lijsttrekkersdebat vroeg Ferry Mingelen welke bevoegdheden Den Haag zou moeten overdragen aan Europa. „Brussel moet scherpe normen kunnen stellen”, antwoordde Sap, „ook op sociaal terrein, ook op milieuterrein.” Dat is slechts een deel van het Europese GroenLinks-verhaal.

Ontbreekt het intrinsiek aan een boodschap bij GroenLinks? Daar is binnen de partij geen consensus over. Volgens oud-Kamerlid Wijnand Duyvendak, betrokken bij de campagne, is de nederlaag niet primair te wijten aan het verkiezingsprogramma, schrijft hij vanmorgen in dagblad Trouw. Wel ziet hij onduidelijkheid over de politieke plaatsbepaling van zijn partij: hoe valt méér groene politiek en ‘eerlijk delen’ te rijmen met de steun aan het aanpassen van het ontslagrecht in het Lenteakkoord?

Vertrekkend Kamerlid Bruno Braakhuis denkt wel dat het vooral aan de inhoud schort. „We zijn onze leitmotiven kwijtgeraakt door die bestuurlijke houding. Het salonfähig willen zijn heeft onze speerpunten uitgehold”, zegt hij. „We moeten niet willen scoren op duizend keutelonderwerpjes.” Bijvoorbeeld het voorstel van Jesse Klaver, een paar weken geleden, om kraanwater gratis te maken in de horeca.

Het is nu aan de Amsterdamse wethouder Andrée van Es om de verkiezingsuitslag te evalueren. Tot zij haar conclusies heeft getrokken, blijft Saps positie precair, net als die van partijvoorzitter Heleen Weening. Is Sap in staat het vertrouwen te herstellen? En de leden die vinden dat zij zich de kaas van het brood laat eten – D66 is er voor Europa, de Partij voor de Dieren voor het milieu, de PvdA voor het eerlijk delen – te laten zien dat GroenLinks wél relevant is en bestaansrecht heeft? Zoals Bruno Braakhuis zegt: „GroenLinks moet zichzelf heruitvinden.”