Synthese tussen tekst en slagwerk

Theatermaker Jetse Batelaan zet percussionist Eric Thielemans in om een ‘punkgeluid’ in een stuk van Brecht te krijgen. „Hij drumt tegen het opportunisme in.”

Batelaan (links) & Thielemans in ‘Trommelen’
Batelaan (links) & Thielemans in ‘Trommelen’ Foto Bob van der Vlist

Een regisseur die het heftige dramatische conflict schuwt en verstild, beeldend theater brengt: dat is de signatuur van Jetse Batelaan (1978). Bij het Ro Theater uit Rotterdam repeteert hij aan Trommelen in de Nacht, een vroeg stuk van Bertolt Brecht uit 1922. De toneelgroep brengt de voorstelling tijdens het Rotterdam Philharmonic Gergiev Festival. Dat is niet voor niets: slagwerkklanken van de Vlaamse percussionist Eric Thielemans spelen in deze regie een beslissende rol. Batelaan zegt: „Bij het lezen kreeg ik een punkachtig gevoel. De taal is rauw en hoekig, en daar hoort livemuziek bij.”

Het contrast tussen regisseur Batelaan en Brechts tekst kan niet groter zijn. Allereerst is Batelaan de man van het beeld en Brecht de toneelschrijver van het woord. Brecht plaatst Trommelen vlak na de Eerste Wereldoorlog, een tijd van politieke machtsverwikkelingen. Hierin geeft hij rechtstreeks uiting. Batelaans wonderlijk-fantasierijke werk, zoals bijvoorbeeld Broeders, Reuzen en Bonte Avond van de Bodybuilders, is eerder tijdloos te noemen.

Toch kwamen die uitersten tijdens het lezen en repeteren van Trommelen steeds dichter bij elkaar. Batelaan heeft zich altijd onttrokken aan de traditionele toneelconventies. „In mijn werk vind je geen strijd om het koningschap of onmogelijke verliefdheden”, zegt hij voor aanvang van de repetitie. „Die koning die je wilt worden, dat gaat toch niet lukken en als het meisje ‘nee’ zegt, dan is het ‘nee’. Dat gemarchandeer met gevoelens is dus zinloos. Met Trommelen in de Nacht regisseer ik mijn eerste repertoirevoorstelling. In mijn visie is Brecht in dit liefdesverhaal tussen een soldaat en zijn meisje meer een dichter dan een dramatisch toneelschrijver pur sang. Als je goed leest, ontdek je een poëtische laag. Die heb ik geleidelijk naar boven gehaald en vervolgens geaccentueerd. Zo streef ik een combinatie na waarin zowel het dichterlijke als het ongepolijste tot uitdrukking komt.”

Dat laatste, het ruwe van Brechts jeugdige tekst, krijgt een krachtige ondersteuning met het drumwerk van geluidskunstenaar Eric Thielemans. In de woorden van Batelaan heet het: „Hij drumt tegen het opportunisme in.” Wat hij daarmee bedoelt, blijkt uit de repetitie van die avond. Anna, vertolkt door Hannah van Lunteren, wacht al vier jaar op haar oorlogsliefje Andreas (Joep van der Geest), maar legt het ondertussen aan met een ander. Haar nieuwe minnaar biedt houvast, maar haar keuze getuigt volgens de regisseur ook van opportunisme: ze zoekt zekerheid, ze handelt uit lijfsbehoud.

In dit driehoeksverhaal over de liefde speelt het slagwerk van Thielemans een grote rol. Thielemans en de andere percussionisten spelen lang aangehouden roffels. Thielemans zelf bespeelt uiteenlopende slaginstrumenten als trommel, marimba en vibrafoon. Het verrassende is dat zijn muzikale inbreng zo verstild is, met slechts af en toe heftige geluidsexplosies.

Na afloop legt Thielemans uit waarom: „Ik streef een synthese na tussen tekst en slagwerk. Zou ik hevig en grof musiceren, dan lijdt de tekst eronder. Die is complex genoeg en eist veel van de stem van de acteur. Met dat laatste moet ik behoedzaam omgaan. Ik streel mijn trommel, ik heb er een sensuele band mee.”

In deze visie vinden de regisseur en de componist elkaar. Het werk van Batelaan kenmerkt zich door versobering. Ook het decorontwerp van Theun Mosk sluit hierbij aan, een beschilderd doek van zeventig meter dat langzaam langs de achterzijde van het decor glijdt. Nu eens zijn de kleuren donker en dreigend, dan weer blauw. Er glijdt een felrode zon voorbij als symbool van het naderend communisme. Het lijkt in de voorstelling een onschuldig beeld. Maar het heeft wel een diepere betekenis.

In Nederland geniet Brecht vooral bekendheid als een auteur met communistische sympathieën. Afgezien van de Driestuiversopera wordt zijn werk niet veel opgevoerd. Regisseur Alize Zandwijk bracht recent bij het Ro Theater Baal, Brechts eerste stuk.

Batelaan geeft toe dat Brecht niet „glamoureus” is. Toch wil hij Trommelen graag opvoeren: „Al repeterend ontdekten we dat deze Brecht niet zo dogmatisch is als we vreesden. Brecht verzette zich tegen het ‘zwelgtheater’, het theater dat romantisch vermaak biedt als in een liefdesverhaal. Dat neemt niet weg dat Trommelen óók heel gevoelig is.”

In zijn regie probeert Batelaan een ingetogen vorm van suspense te creëren, uitgedrukt door de lang aangehouden, zachte roffels van Thielemans. Hij zegt: „Ik zie het bewegende, soms zwarte achterdoek als het gesternte dat zich boven de personages welft, en waaraan niemand zich kan onttrekken.”

‘Trommelen in de Nacht’ van Bertolt Brecht door Ro Theater. Première: 14/9 Rotterdamse Schouwburg. Tournee t/m 8/10. Inl: rotheater.nl Recentelijk verscheen van Eric Thielemans en zijn kamerensemble EARR de cd A Snare is a Bell.