Niets meer dat naar de toekomst verwijst

Als literaire liefdesverklaring deze week psychiater en publicist Bram Bakker overde roman Het boek Estee van Alex Boogers.

‘Lezen is vrij nemen van het leven. Mijn moeder was bibliothecaresse en ik zat voor de boekenkast in de bibliotheek gewoon van A tot Z te lezen – de jongensboeken en de meisjesboeken. Mijn geweten pleit mij vrij als ik lees: lezen is niet strafbaar. Als ik tot drie uur ’s nachts werk haat ik mijzelf, maar als ik tot drie uur een boek lees, dan mag dat.

Het boek Estee van Alex Boogers gaat over het niet tegen dit leven bestand zijn en niks beter weten te verzinnen dan er een eind aan maken. Hoeveel regels heb je gelezen voordat je weet dat het verkeerd afloopt met Estee? Het is als Kroniek van een aangekondigde dood van Gabriel Garcia Márquez, waar op de eerste bladzijde al de afloop staat. Estees broertje kijkt ernaar, maar is zich niet bewust van wat er dreigt – hij is een jongetje dat op een vulkaanhelling speelt.

„Boogers beschrijft zichtbare handelingen, maar in de beschrijving komt de binnenwereld naar boven. Zakelijk en sec vertelt hij een verhaal, maar intussen is er een emotionele onderstroom. Het maakt van hem de Nederlandse Coetzee. Ze zijn allebei geen mooischrijvers: als je naar de losse zinnen kijkt, dan is het niks. Dus waar komt de onderhuidse spanning vandaan? Dat is de magie. Bij Boogers voel je: zo zit het. Dat is het verschil tussen fictie en non-fictie: uiteindelijk wordt in fictie het echte leven beter gevangen dan in de beste non-fictie.

„Wat de mens tot een succesnummer maakt – waarom we alle andere beestjes domineren – zijn onze sociale vaardigheden. In je eentje kun je enorm veel diersoorten nooit de baas zijn en toch zijn we daar met zijn allen in geslaagd. Zonder sociale interacties ben je ten dode opgeschreven. Mensen die hun sociale context niet meer voelen zijn iets essentieels kwijtgeraakt. Dat jij niet wilt dat jouw dierbaren eruit stappen, dat is normaal. Dat iemand ondanks dat zegt, ik kap er mee, is dat niet. Het is niet voor niets dat je geen zelfmoord kunt plegen door je adem in te houden.

„Estee verliest het overzicht en de controle en wordt overheerst door de angst die dat met zich meebrengt. Iedereen komt met chaos in aanraking: je hebt iets belangrijks en dan besluit je vader om dood te gaan. We weten onszelf alleen gerust te stellen met het besef: dit is tijdelijk. Op een gegeven moment ligt-ie onder de zoden en dan ben je een jaar verder en heb je alweer een keer kerstmis gevierd. Je kunt over de chaos heen kijken. Estee kan nergens meer overheen kijken, die is gevangen in die chaos, dat maakt haar panisch. Er staat niets in dat boek dat naar de toekomst verwijst. Na de chaos is er niets.

„De zelfmoordenaar wil niet per se dood, hij wil een ander leven. In de meeste afscheidsbrieven staat: ik wil dit leven niet meer. Er staat nooit: ik wil dood. Er staat: ik wil hier van af. Het tv-programma ‘Ik vertrek’, waarbij mensen naar het buitenland verhuizen, is het gezonde gedragsalternatief van zelfmoord. Die mensen hebben het verlangen om iets achter zich te laten. Maar die kiezen toekomstgericht, in tegenstelling tot: geen toekomst.

„Ik noem het zelfmoord, omdat zelfdoding zo eufemistisch klinkt, terwijl het toch om een vrij gruwelijke dood gaat. Je staat op die keukentrap met een touw om je nek en wat denk je dan? Dat zou ik heel graag willen weten. Wat mijn vak de laatste jaren zo zwaar maakt, is dat je bij bepaalde patiënten voelt: we gaan het niet redden. Dat voel je ook bij Boogers: een onafwendbaar noodlot.”

Alex Boogers: Het boek Estee. Podium,152 blz. 10,-.