Liefdes in herinnering

John Banville
John Banville D. Banville/MacMillan

John Banville verleidt zijn lezers met zijn stijl. Hij doet dat zo goed, dat je de neiging krijgt te denken dat het niet uitmaakt waarover hij schrijft. Maar het maakt wel degelijk uit, zo blijkt uit Ancient Light, zijn nieuwe roman.

Het boek begint geweldig: ‘Billy Gray was my best friend and I fell in love with his mother.’ Probeer maar eens niet door te lezen na zo’n eerste zin. De verteller kijkt terug naar de jaren vijftig, toen hij als vijftienjarige een verhouding had met de twintig jaar oudere moeder van zijn schoolvriendje. De verhouding en het Ierse decor waarin die zich afspeelt, wordt door Banville prachtig opgeroepen, met subtiele psychologische observaties over de feilbaarheid van het geheugen.

De herinneringen aan de affaire zijn doortrokken van een vervreemdende melancholie: gebeurtenissen die zich in voorjaar en zomer afspelen, ziet de verteller voor zich als herfstscènes; hij ziet de bladeren vallen, ook al weet hij dat in werkelijkheid alles nog groen was.

De oudere man die terugkijkt op een episode uit zijn leven is een vertrouwde verschijning bij Banville. Zeker in dit geval: de verteller van Ancient Light is Alexander Cleave, de oude acteur die ook de hoofdrol speelde in Banvilles roman Eclips (2000); en Cleaves dochter Cassie speelde een grote rol in Shroud (2002).

In zijn neiging personages terug te laten keren in latere romans lijkt Banville op die andere grote Ierse stilist, Sebastian Barry. Maar vergeleken met de ernst en verstilling van Barry is Banville wilder, uitbundiger, guller – alsof hij voortdurend moeite moet doen om niet in al te barokke zinnen uit te barsten.

Ontmaagding

Misschien is die uitbundigheid verantwoordelijk voor een merkwaardige discrepantie. Ook in de eerdere roman Eclips keert Cleave terug naar de wereld van zijn jeugd, maar in dat boek is geen sprake van een ontmaagding op vijftienjarige leeftijd; in Eclips krijgt Cleave als onervaren zeventienjarige een verhouding met de oudere Dora.

‘Ik was nog erg groen,’ deelt Cleave zijn lezers openhartig mee. Kortom, de verhalen van Eclips en Ancient Light zijn niet verenigbaar.Zelfs voor een schrijver die is gefascineerd door de onbetrouwbaarheid van het geheugen gaat dat nogal ver. Of moeten we concluderen dat Banvilles verteller zijn verhaal over de moeder van zijn schoolvriendje verzint?

Die kwestie blijft onopgelost, maar binnen de muren van Ancient Light bestaat die verhouding in ieder geval wel. Ze begint bijna terloops, als iets absurds dat tegelijkertijd vanzelfsprekend lijkt. Van verleiding lijkt nauwelijks sprake, eerder van twee buitenstaanders die gebruikmaken van de mogelijkheden die hun worden geboden. De slechte afloop staat al van tevoren vast, maar verder blijft veel onduidelijk, ook voor de verteller, die zich bij de gebreken van zijn herinneringen moet neerleggen.

De melancholie van het geheel wordt versterkt doordat Cleaves overpeinzingen over zijn eerste seksuele ervaringen worden afgewisseld met herinneringen aan zijn dochter Cassie, die leed aan een vorm van schizofrenie en tien jaar geleden onder onduidelijke omstandigheden zelfmoord pleegde in Italië.

Banville beschrijft dit alles in soepel, ritmisch proza met mooie beelden, en met een goed oog voor details. Dit is Banville op zijn best, en Banville op zijn best is verschrikkelijk goed. Je kunt je alleen maar laten meevoeren door zijn proza, maar net wanneer je denkt: ‘Inderdaad, stijl is alles waar het bij literatuur om draait!’, wordt die stelling door het boek zelf ontkracht.

Want behalve de verhouding met de oudere vrouw en de zelfmoord van Cassie zit er nog een verhaallijn in het boek; opeens wordt de uitgerangeerde acteur Cleave gevraagd om de hoofdrol te spelen in een biografische film over het leven van Axel Vander, een wetenschapper met een dubieus verleden.

Het verhaal over de filmopnames en de plotselinge vlucht naar Italië met zijn tegenspeelster, een beroemde en suïcidale Hollywoodactrice, wordt met grote halen verteld. En ook al is in deze passages Banvilles stijl nog steeds briljant, deze verhaallijn wordt te snel en te achteloos afgehandeld om te overtuigen.

Italië

Degenen die Shroud hebben gelezen, zien de ironie die Banville hier in zijn roman verwerkt: Cleaves dochter Cassie had, zonder dat haar vader het wist, tegen het eind van haar leven een moeizame verhouding met diezelfde Axel Vander. Door met zijn tegenspeelster naar Italië te vertrekken, spiegelt Cleave zonder het te weten de laatste dagen van zijn dochter. Die ironie is niet genoeg. Het is alsof Banville zo trots is op zijn spiegelpaleis dat hij vergeet het van een goed fundament te voorzien.

En dan vallen opeens ook andere irritante gewoontes van Banville op: de neiging om in al zijn romans beschrijvingen van dromen op te nemen bijvoorbeeld, en de soms wat gemakzuchtige, sardonisch-ironische toon van veel van zijn vertellers, die dan ook nog eens iets te graag vervallen in theatrale verzuchtingen.

Aan de andere kant, een mindere Banville is nog steeds een goed boek. Stijl mag dan niet alles zijn, zonder stijl waren we nergens.