Even rust, maar geen einde aan crisis

De informele ecofin op Cyprus voltrekt zich voor het eerst in jaren in betrekkelijke rust. Karlruhe en de ECB hebben de ergste europaniek er voorlopig onder gekregen.

Het is lang geleden dat de Europese ministers van Financiën zo rustig konden vergaderen. Vandaag en morgen zijn ze bij elkaar in het Cypriotische Nicosia. Ze kunnen tevreden kijken naar de koers van de euro. De munt heeft in maanden niet zo hoog gestaan ten opzichte van de dollar. En op de financiële markten in de eurozone is het in tijden niet zo kalm geweest.

Neem probleemland Spanje. De rente die het land betaalt op staatsobligaties is in een half jaar niet zo laag geweest. Op tienjaarsleningen betaalt Spanje 5,57 procent rente, de laagste stand sinds februari dit jaar. Ook de rentestanden van andere probleemlanden als Italië en Portugal zijn gekelderd.

De oase van rust heeft alles te maken met het besluit van de Europese Centrale Bank om ongelimiteerd staatsleningen van probleemlanden op te gaan kopen en het oordeel van het Duitse Constitutionele Hof dat het permanente noodfonds niet in strijd is met de Duitse grondwet.

Als de hoogste Duitse rechters een streep hadden getrokken door het ESM en het fiscal compact (de strengere begrotingsregels die eurolanden dit jaar afspraken), was niets minder dan het voortbestaan van de euro in het geding geweest. Euroleiders hebben de crisis op twee manieren proberen te bestrijden. Nieuwe strengere regels moeten voorkomen dat landen opnieuw te hoge schulden en tekorten kunnen opbouwen zonder dat Brussel daar controle op uitoefent. Tegelijkertijd moeten landen in de eurozone via noodfondsen financieel solidair met elkaar zijn. Een blokkade uit Karlsruhe zou desastreus zijn geweest.

ECB-baas Draghi was vanochtend optimistisch in de Süddeutsche Zeitung. „De bekendmaking van het programma [om staatsleningen op te kopen, red.] draagt bij aan een groter vertrouwen in de eurozone en in de euro wereldwijd. Er zijn al positieve resultaten.” En dat terwijl de de ECB nog geen euro extra heeft uitgegeven. Dat is ook niet de bedoeling. Panicos Demetriades, als president van de Cypriotische centrale bank lid van de bestuursraad van de ECB, zei tegen persbureau Bloomberg dat het opkopen uiteindelijk niet eens nodig hoeft te zijn. Markten lijken vooralsnog zo onder de indruk van de ECB dat ze het voorlopig niet wijs achten om de ECB uit haar tent te lokken.

Het afschrikwekkende effect was de bedoeling, zegt een ingewijde met kennis van ECB-besluiten. „Markten reageren extreem positief omdat ze het woord ongelimiteerd lezen. Maar wat is ongelimiteerd? De ECB koopt alleen obligaties met een looptijd tot drie jaar. En alleen als de landen in kwestie een beroep op de noodfondsen hebben gedaan.”

Het nieuwe opkoopprogramma dat met applaus ontvangen is door beleggers, verschilt dus wellicht niet eens zo veel van het oude obligatieprogramma dat door markten als te beperkt werd gezien. Uit een gelekt document in handen van Der Spiegel blijkt dat de ECB berekend heeft dit jaar maximaal 70 tot 100 miljard aan staatsleningen op te kopen. In de tweede helft van vorig jaar verleende de ECB onder het oude programma 135 miljard euro aan obligatiesteun.

Tijd en rust, daar draait het allemaal om. En dat is precies wat het door Draghi aangekondigde ‘ongelimiteerde’ opkoopprogramma voorlopig levert. Daarom moeten er volgens betrokken nu snel stappen gezet worden om de echte problemen aan te pakken.

Spanje moet zo snel mogelijk een beroep doen op het noodfonds van de euro. Ingewijden zeggen dat vervolgens de rol van het Internationaal Monetair Fonds heel belangrijk is. De ECB zou eisen dat Spanje strikt toezicht van het IMF accepteert.

De centrale bank heeft geleerd van vorig jaar. Toen dacht de ECB van de toenmalige Italiaanse premier Berlusconi hervormingen te hebben afgedwongen in ruil voor obligatiesteun. Maar nadat de ECB de Italiaanse rente had gedrukt, verloor Berlusconi zijn hervormingsdrift.

Hoe de ECB hervormingen moet afdwingen, is ook de achilleshiel van het opkoopprogramma. Als de ECB eerst steun verleent en vervolgens haar handen er vanaf trekt, kunnen markten in paniek raken. Terwijl het juist het doel is van de ECB om dat soort kettingreacties die de euro in gevaar brengt te voorkomen. „Er is maar één instantie die harde afspraken kan afdwingen en die zit in Washington”, zegt een betrokkene.

Om de rust te bewaren zal Spanje snel naar het noodfonds moeten, anders verdwijnt het positieve momentum heel snel. Een Spaanse aanvraag brengt het volgende probleem dichtbij: de omvang van het ESM. Alle betrokkenen weten dat de 500 miljard euro in kas niet genoeg is om én Spanje én Italië én eventueel Griekenland van steun te voorzien.

Het Hof in Karlsruhe benadrukt in zijn arrest dat in Duitsland expliciete goedkeuring van het parlement nodig is om meer voor het ESM uit te trekken dan de huidige 190 miljard euro. Juist voor Angela Merkel is nog meer geld naar Europa een moeilijke boodschap om in het verkiezingsjaar 2013 te verkopen.