Advies voor Rutte en Samsom: maak samen een boswandeling

Een VVD/PvdA-kabinet kan er snel zijn. Rutte en Samsom hebben hun kiezers al voorbereid op moeilijke tijden. Geen werkgroepen, zeggen deskundige buitenstaanders. En gun elkaar dossiers.

Demissionair minister Henk Kamp werd gisteren door zijn partij, de VVD, naar voren geschoven als ‘verkenner’ namens de Tweede Kamer. Dit voorstel werd gesteund door de andere Kamerfracties. Na zijn ‘benoeming’ hield Kamp een persconferentie. Kamp is oud-Kamerlid, maar hij was bij deze verkiezingen niet verkiesbaar.
Demissionair minister Henk Kamp werd gisteren door zijn partij, de VVD, naar voren geschoven als ‘verkenner’ namens de Tweede Kamer. Dit voorstel werd gesteund door de andere Kamerfracties. Na zijn ‘benoeming’ hield Kamp een persconferentie. Kamp is oud-Kamerlid, maar hij was bij deze verkiezingen niet verkiesbaar. Foto Maarten Hartman

Moet kunnen. Geen probleem. En: een stevige boswandeling zou al helpen.

Als je het aan VVD- en PvdA-prominenten vraagt, dan is een kabinet formeren met de grote winnaars van deze verkiezing niet al te complex. Natuurlijk, de verkiezingsprogramma’s van VVD en PvdA liggen ver uit elkaar. Er moeten compromissen worden gesloten over impopulaire ingrepen in de sociale zekerheid, de gezondheidszorg, de woningmarkt en de arbeidsmarkt. En Diederik Samsom en Mark Rutte moeten een zonder twijfel morrende achterban paaien.

Maar als de politieke wil er bij beide veertigers is, dan zou geen enkel dossier een echte belemmering hoeven zijn. „Die formatie zou wel eens veel sneller kunnen gaan dan we in Nederland gewend zijn,” zegt VVD-veteraan Robin Linschoten. „VVD en PvdA weten dat ze het moeten rooien samen. Dan kan je veel rituele dansjes uitvoeren of meteen tot de kern komen.”

Samsom en Rutte moeten zich richten op wat hen bindt. Voormalig PvdA-staatssecretaris Willem Vermeend denkt terug aan dat eerste kabinet met VVD en PvdA, Paars I (1994-1998): „Toen hadden we het idee: dit kabinet komt er. Die wil moet er zijn.”

Volgens VVD’er Pieter Korteweg, oud-topman van Robeco, is „dit is een uitgelezen kans. Ze moeten het met overtuigingskracht doen, en niet bang zijn voor SP en PVV. Dit is een tijd dat iedereen zijn ideologische veren kwijtraakt.”

Hoogleraar economie Rick van der Ploeg, PvdA-staatssecretaris onder Paars, ziet het al voor zich. „Ze moeten gewoon flink gaan wandelen, in de bossen of op het strand, met niet te veel mensen erbij.”

De prominenten zijn zelfs zo optimistisch dat ze denken dat de twee het alleen wel afkunnen, een derde partij aan het kabinet toevoegen is niet nodig. „Een derde partij is alleen maar een belemmerende factor. Die is niet nodig voor een meerderheid en dan gaat zo’n partij zich automatisch extra profileren”, zegt een PvdA-prominent die anoniem wil blijven.

Ze zien er geen probleem in dat een VVD/PvdA-kabinet wel een meerderheid (79 van de 150 zetels) heeft in de Tweede Kamer, maar niet in de Eerste. Voormalig VVD-minister Pieter Winsemius: „De Eerste Kamer is alleen een probleem als die zich misdraagt. Dat kunnen ze maar een paar keer doen.” Vermeend deelt die mening. „Geen meerderheid in de senaat is een veel minder groot probleem dan nu wordt geschetst.”

VVD-leider Mark Rutte noemde deze week het ontbreken van een meerderheid in de Eerste Kamer een groot obstakel voor een paars kabinet. PvdA-leider Diederik Samsom lijkt die mening te delen.

VVD en PvdA liggen op veel gebieden inhoudelijk uit elkaar. Rond defensie bijvoorbeeld, waarop de PvdA wil bezuinigen en de VVD juist niet. Andersom is dat zo bij ontwikkelingshulp. Nog zo’n probleemdossier is immigratie. Rutte zag in de verkiezingsuitslag steun voor zijn strenge koers: geen bijstand voor mensen die korter dan tien jaar in Nederland wonen. Samsom zag in de uitslag juist een einde aan het „chagrijn” van de afgelopen twee jaar.

Ook de sociaal-economische dossiers zitten vol risico. VVD en PvdA hebben heel andere wensen voor de woningmarkt, de arbeidsmarkt en sociale zekerheid, en de gezondheidszorg. De PvdA wil de hypotheekrenteaftrek verder beperken, de VVD absoluut niet. In de gezondheidszorg wil de VVD doorgaan met marktwerking. Ook moeten zieken meer zelf gaan betalen. De PvdA is daar tegen en wil de premie verhogen voor hoge inkomens.

Op de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid kiest de VVD voor versobering: minder uitkeringen en minder ontslagbescherming. De PvdA wil werknemers juist meer beschermen en de sociale zekerheid onaangetast laten.

Hoe komen Samsom en Rutte daar uit? Juist door de gulden middenweg te mijden, denkt Linschoten, die de formatie van Paars I meemaakte en staatssecretaris werd. „Dus geen vier minutieus uitonderhandelde compromissen waar geen van beide blij mee is. Maar elkaar ieder twee kluiven gunnen. Op twee dossiers wint de PvdA, op twee de VVD. Daarmee kunnen ze dan trots naar hun achterban.” Vermijd werkgroepen, adviseert Vermeend. „De twee hoofdrolspelers hebben beiden een formidabele dossierkennis. Samsom leest zijn stukken met de snelheid van het licht. Daardoor kunnen ze zich verweren tegen deskundigen die zeggen dat iets niet kan.”

Ja, er zijn grote verschillen, zegt Winsemius, bijvoorbeeld als het gaat om de gezondheidszorg. „Maar over negen van de tien dingen in de zorg zijn PvdA en VVD het eens. Ik heb veel met [PvdA-partijvoorzitter] Spekman gesproken. Daar zit je goed mee, hoor, met die man. De vraag is: Ga je het verschil benadrukken of dat wat je bindt?”

Probleem volgens een PvdA’er is wel de harde taal die met name Rutte in de campagne heeft gebruikt. „De VVD heeft de afstand met de PvdA bewust groter gemaakt om kiezers van de PVV over te nemen. Die retoriek is een gifpil voor de formatie.”

Ander groot probleem kan zijn dat zowel Rutte als Samsom ervan overtuigd is dat de eigen manier de beste is om uit de crisis te komen. Rutte wil bezuinigen, Samsom juist investeren. Die overtuiging zit bij beide partijen diep. Econoom Van der Ploeg: „De VVD komt met een aanpak die meer bestemd is voor de crisis in de jaren tachtig. Financiën op orde krijgen, loonkosten beperken en ontslag versoepelen. De PvdA zoekt het veel meer in vertrouwen scheppen, de economie niet stuk bezuinigen. Dat is echt een verschillend discours en om dan bij elkaar te komen moet je elkaar diep in de ogen kijken.”

Korteweg ziet dat struikelblok ook, maar benadert het vanaf de andere kant. „Accepteert de PvdA dat de economie de komende decennia structureel minder snel groeit en dat daarom de sociale arrangementen moeten worden versoberd?” Korteweg maakte het kabinet-Van Agt/Den Uyl mee als topman op het ministerie van Financiën. Ook nu is er volgens hem zo’n fundamentele aanpassing van de verzorgingsstaat nodig, omdat de economische groei structureel lager wordt. In plaats van 3 procent in voorgaande decennia, gaan economen nu uit van een structurele groei van hoogstens 1,5 procent. In de jaren 80 ging het om een terugval van 6 naar 3 procent. „Dat kabinet-Van Agt [1981-1982] functioneerde niet omdat de socialisten dachten dat de economie weer met 6 procent zou gaan groeien. Maar dat gebeurde niet. Als de PvdA nu ook zo denkt en uitgaat van hogere structurele groei, dan komen ze er niet uit.”

Groot voordeel is dat VVD en PvdA hun kiezers al hebben voorbereid op moeilijke tijden. Linschoten: „Beide hebben de verkiezingen gewonnen zonder zoete broodjes te bakken. Ze hadden beide een krachtig verhaal dat er een moeilijke periode aan komt. Op dat verhaal hebben kiezers gestemd.”

En dan die achterban. Menig VVD’er gruwelt van de PvdA. Andersom bestaat die weerzin ook. Ach, zegt Linschoten, tijdens de formatie van Paars I werd de VVD overspoeld met brieven en telefoontjes van boze leden. Velen voorspelden het einde van de VVD. „Gewoon negeren.” Aan het einde van Paars I wonnen PvdA en VVD de verkiezingen. „Er zal best gemord worden door de achterban van beide partijen”, zegt Vermeend. „Dan heb je moedige politici nodig die gaan staan voor de gemaakte keuzes.”

Schuif, zo luidt het algemene advies, in elk geval de moeilijke dossiers niet door, zoals ten behoeve van gedoogpartner PVV gebeurde. En gun elkaar succes. „Mark heeft bewezen dat hij dat kan”, zegt Winsemius over Rutte. „Daarom gunde hij het CDA meer zetels in het kabinet dan nodig was na hun verkiezingsnederlaag. Diederik heeft tijdens de campagne alle goede geluiden gemaakt, hij heeft zijn kiezers op een compromis voorbereid.”