Kiezer dwingt VVD en PvdA nu tot elkaar

De felle tweestrijd in de verkiezingscampagne heeft de VVD en PvdA een onverwacht grote zege opgeleverd. VVD-leider Mark Rutte krijgt de leiding in een uiterst gecompliceerde formatie, waarbij vaststaat dat het kabinet linkser zal zijn dan het huidige.

De flanken boekten een teleurstellend resultaat. De PVV van Geert Wilders kreeg een zware dreun. Hij verloor negen zetels. Daarmee zal hij geen rol meer kunnen spelen bij de formatie. De SP zag haar virtuele winst in de peilingen helemaal verdampen. Maar ook het midden kreeg een klap: het CDA verloor zoals verwacht fors. De lichte winst van die andere middenpartij, D66, weegt daar niet tegen op.

De kiezer beloonde de rechtse koers van de VVD én de linksere koers van de PvdA, en gaf tegelijkertijd het signaal dat een middenkabinet de enige optie is. Een linkse coalitie van PvdA en SP aangevuld met CDA en D66 lijkt vooralsnog slechts een theoretische mogelijkheid.

De nieuwe verhoudingen in de Tweede Kamer geven een duidelijk beeld. VVD en PvdA zouden met gezamenlijk 80 zetels samen een kabinet kunnen vormen. Inhoudelijk wordt dat moeilijk. Over belangrijke onderwerpen zoals marktwerking in de zorg, de sociale zekerheid, de hypotheekrenteaftrek en belastingen voor hoge inkomens hebben de partijen uiteenlopende ideeën.

Grote complicatie vormt de Eerste Kamer. VVD en PvdA hebben daar geen meerderheid. Ook ‘Paars’, met D66, komt niet aan de benodigde 38 zetels. Daarvoor is bijvoorbeeld GroenLinks nodig, maar dat kreeg gisteren een enorm verlies te verwerken. Nu deelnemen aan een kabinet zou voor GroenLinks verdere marginalisatie kunnen betekenen.

Mark Rutte werd vanmorgen door zijn collega’s met luid gejuich in de fractiekamer van de VVD verwelkomd. Over de aanstaande formatie wilde hij niets zeggen: „Want alles wat ik zeg in de openbaarheid, vertraagt het proces en brengt risico’s met zich mee.” Zijn fractiegenoot Stef Blok voegde daar nog aan toe: „We gaan een periode van stilte in.”

Eerder liet Rutte al weten het CDA graag bij de formatie te betrekken. Maar net als GroenLinks moeten de christen-democraten de vraag beantwoorden of deelnemen aan een coalitie na zo’n grote nederlaag wel verstandig is. CDA’ers stellen zich daarom zeer terughoudend op. Na de vijfde verkiezingsnederlaag op rij moet een kleine, vernieuwde fractie besluiten hoe het CDA verder gaat. „De komende jaren gaan wij samen verder bouwen, dag voor dag, steen voor steen”, zei CDA-leider Van Haersma Buma gisteren.

Een optie is dat er een kabinet komt dat wel in de Tweede, maar niet in de Eerste Kamer over een meerderheid beschikt. De acht CDA-senatoren zouden dan het VVD-PvdA-kabinet kunnen gedogen. Vooralsnog lijkt dit niet de voorkeur te hebben van Rutte en Samsom.

De verkiezingsnederlagen bij CDA, PVV en GroenLinks leidden gisteren niet tot directe consequenties. „De mooiste jaren van de Partij voor de Vrijheid liggen nog voor ons”, zei Wilders. GroenLinks-leider Jolande Sap verklaarde vannacht ook niet aan aftreden te denken. Toch is niet uitgesloten dat Sap later alsnog opstapt.

Omdat na een besluit van de Tweede Kamer de koningin geen rol meer speelt bij de formatie, is niet helemaal duidelijk hoe vandaag en morgen de procedure zal zijn. Kamervoorzitter Gerdi Verbeet zou vanmiddag nog met alle fractieleiders spreken. Daarna, zo was de verwachting vanmorgen, zal Rutte een informateur aanwijzen die verkennende gesprekken gaat voeren.