Gaat het vandaag een tweestrijd worden of toch niet?

VVD-leider Rutte en PvdA-lijsttrekker Samsom afgelopen donderdag op een debat op de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Foto Hollandse Hoogte / Arie Kievit

Nederland gaat vandaag naar de stembus na een spannende en harde verkiezingscampagne. Door de grote verschillen tussen links en rechts gaan deze verkiezingen echt ergens over. Waar moeten we op letten?

Zo’n drie weken geleden, toen de campagne langzaam op gang begon te komen, leek de inzet van de verkiezingsdag van vandaag nog te worden of de VVD of de SP de grootste partij van het land zou worden. Maar in de afgelopen weken is er een hoop gebeurd: in de peilingen is de SP gedaald en strijdt de PvdA nu met de VVD om wie de grootste wordt. Maar hoe betrouwbaar blijken de peilingen vanavond? En wat staat er voor de andere partijen op het spel? Een vooruitblik op de verkiezingsdag aan de hand van de verwachtingen rondom de belangrijkste partijen.

Voor de VVD en premier Rutte staat er vandaag heel veel op het spel. Rutte, die zijn eerste kabinet door toedoen van de PVV in april al na anderhalf jaar zag vallen, vraagt de kiezer opnieuw hem het vertrouwen te geven om het land te gaan leiden. Het karwei van Rutte is nog niet af, is de boodschap van de VVD, en de liberalen beweren nog altijd de beste keus te zijn als het gaat om het op orde brengen van de overheidsfinanciën.

Twee jaar geleden behaalde Rutte, na een aantal jaar van succesvol oppositie voeren tegen het laatste kabinet-Balkenende, een grootse verkiezingsoverwinning met een campagne van optimisme. Dit keer had de VVD-leider de niet zo makkelijke taak om het kabinetsbeleid van de laatste jaren te verdedigen en zich te verantwoorden voor de economisch moeilijke omstandigheden waarin Nederland verkeert. Het leidde tot een meer defensieve en negatieve campagne, met harde taal over zijn opponenten (‘De PvdA is een bedreiging voor Nederland’).

Toch lijkt de VVD goede papieren te hebben om vandaag opnieuw de grootste te worden. Minder dan dat zou voor de liberalen als een verkiezingsnederlaag voelen. Dan is de VVD namelijk niet als eerste aan zet in de formatie en is de partij er niet in geslaagd echt te profiteren van het leveren van de premier.

Rutte gisteren op campagne in Den Haag. Foto Reuters / Michael KoorenRutte gisteren op campagne in Den Haag. Foto Reuters / Michael Kooren

De VVD belooft vanavond in een nek-aan-nek-race verwikkeld te raken met de PvdA van Diederik Samsom. En dat mag een klein wonder genoemd worden, want de PvdA leek een paar weken terug nog een bijrol te gaan spelen in de campagne. De partij had niet meegedaan aan het Lenteakkoord en er werd nog openlijk getwijfeld aan de leiderschapskwaliteiten van Samsom.

Hoe anders is dat beeld vandaag. Samsom, die de hele zomer al campagne voerde in het land, was de grote sensatie van de tv-debatten. De PvdA-leider ontpopte zich als een sympathieke politicus die een eerlijk verhaal probeert te vertellen. In plaats van andere partijen voortdurend de maat te nemen, sprak hij liever over zijn eigen plannen voor Nederland. De deelnemers aan de peilingen beloonden hem massaal.

De PvdA hoopt vanavond positief te verrassen en de VVD net voor te blijven. Maar ook als Samsom net achter Rutte finisht, zal die uitslag worden gevierd als een kleine overwinning. Samsom, om wie niemand in de formatie vermoedelijk heen kan, heeft de PvdA weer op de kaart gezet.

Foto AP / Peter de JongFoto AP / Peter de Jong

Voor de SP is de verkiezingsdag van vandaag een bijzonder spannende: een paar weken terug kregen de socialisten in sommige peilingen nog bijna veertig zetels en leek Emile Roemer de belangrijkste concurrent voor Mark Rutte als het ging om het Torentje. De linkse kiezer leek zijn hoop massaal te hebben gevestigd op de sympathieke oud-wethouder van Boxmeer.

Toen de campagne eenmaal echt op gang was met de verkiezingsdebatten, begon de SP gestaag te dalen in de peilingen. Roemer wist in het eerste grote debat, het premiersdebat bij RTL, niet te overtuigen en erkende openlijk in de media dat het niet goed ging met de SP-campagne. De PvdA begon aan een opmars in de peilingen en die ging vooral ten koste van Roemer en zijn SP.

De grote vraag voor de SP is hoeveel zetels de partij vandaag wint ten opzichte van het huidige aantal van vijftien. Zeker lijkt dat de eerder voorspelde 38 het er niet gaan worden. De derde partij van het land worden moet daarentegen nog wel lukken. En als Roemer toch een mooie uitslag van rond de 25 zetels weet te halen, kan de SP niet gemakkelijk worden genegeerd tijdens de formatie.

Roemer begin september op een campagnebijeenkomst in Boxmeer. Foto AP / Mike CorderRoemer begin september op een campagnebijeenkomst in Boxmeer. Foto AP / Mike Corder

Het kreeg wat weinig aandacht de laatste weken, maar het CDA, tientallen jaren misschien wel de belangrijkste bestuurderspartij van Nederland, dreigt op de verkiezingsdag van vandaag gedecimeerd te worden. De partij leed in 2010 al een enorme verkiezingsnederlaag en hield ‘slechts’ 21 zetels over. Vandaag dreigt opnieuw een verlies van misschien wel tien zetels.

Na de forse nederlaag van 2010 ging het CDA zich opnieuw beraden op zijn beginselen. Het zogenaamde Strategisch Beraad formuleerde nieuwe uitgangspunten: de partij moest weer profiel krijgen door te kiezen voor het ‘radicale midden’. Maar de kiezer lijkt de partij niet meer te herkennen. En huidig leider Sybrand van Haersma Buma wist deze campagne ook niet erg te overtuigen.

Na vanavond gedecimeerd of niet, het is desalniettemin waarschijnlijk dat het CDA een belangrijke rol krijgt in de formatie. Als de partij tussen de tien en vijftien zetels haalt, hebben VVD en/of PvdA de christen-democraten waarschijnlijk nodig. De vraag is of het CDA, net als de vorige keer, wel wíl regeren na weer een grote verkiezingsnederlaag.

Foto NRC / Maarten HartmanFoto NRC / Maarten Hartman

Minder dan voorheen stond de PVV van Geert Wilders centraal in de verkiezingscampagne. Wilders, die hoopte dat het om electorale redenen goed zou zijn om het door hem gedoogde kabinet-Rutte ten val te brengen, probeerde de verkiezingen van vandaag te maken tot een referendum over ‘voor of tegen Europa’. Dat mislukte, want de campagne werd gedomineerd door veel meer thema’s. Een ander stokpaardje van Wilders, islam en immigratie, speelde in deze campagne zelfs helemaal geen rol.

Betekent dit dat de PVV, in 2010 goed voor 24 zetels in de Kamer, afstevent op een grote verkiezingsnederlaag? Dat is allerminst zeker. De partij staat in de meeste peilingen nog altijd rond de twintig zetels en bij de afgelopen verkiezingen scoorde de PVV in de uiteindelijke uitslag beter. Dat zou vandaag opnieuw kunnen gebeuren.

Dat Wilders tijdens de formatie buitenspel staat en veroordeeld is tot het voeren van oppositie, lijkt wel zeker. De VVD en het CDA hebben door de breuk in het Catshuis geen zin in een nieuw avontuur over rechts. En zo ongeveer alle andere partijen hebben aangegeven niet met de PVV te willen regeren.

Wilders op campagne in het Alexandrium te Rotterdamr. Foto NRC / Dirk-Jan VisserWilders op campagne in het Alexandrium te Rotterdamr. Foto NRC / Dirk-Jan Visser

D66 stond de laatste tijd op een mooie winst in de peilingen, maar dreigt last te krijgen van de tweestrijd tussen VVD en PvdA. Veel D66-kiezers overwegen een strategische stem: linkse D66’ers zouden voor Samsom kunnen gaan om Rutte uit het Torentje te houden, rechtse D66’ers zouden Rutte kunnen kiezen om de opmars van Samsom te stuiten.

D66 profileerde zich deze campagne als uitgesproken pro-Europa en hamert op het belang van een stabiel middenkabinet. Daarin willen de sociaal-liberalen van Pechtold graag een rol in spelen en dat lijkt ze ook te gaan lukken. Het is niet waarschijnlijk dat D66 geen onderdeel zal uitmaken van een nieuw paars kabinet of een middenkabinet. Met de huidige tien zetels, of een iets hoger aantal.

Met angst en beven wachten ze bij GroenLinks de verkiezingsdag van vandaag af. De lijsttrekkersverkiezing eerder dit jaar liep uit op een drama: intern geruzie over de procedure en de onverwachte kandidaat-stelling van Kamerlid Tofik Dibi zorgde voor het beeld van een partij in chaos. De kiezer lijkt dat af te gaan straffen: volgens veel peilingen haalt GroenLinks maar vier zetels in plaats van het huidige aantal van tien.

Voor lijsttrekker Jolande Sap zou zo’n verlies een grote persoonlijke nederlaag zijn. Sap stond in 2010 voor de moeilijke taak Femke Halsema op te volgen. Ze vergiste zich in de weerstand binnen haar partij tegen de politiemissie in Kunduz, maar deed wel mee aan het Lenteakkoord. Als GroenLinks echt zo slecht scoort als verwacht, is de kans klein dat de partij eindelijk eens kan gaan meeregeren.

Jolande Sap op campagne. Foto NRC / Werry CroneJolande Sap op campagne. Foto NRC / Werry Crone

Van de overige partijen die deelnemen aan de verkiezingen is de ChristenUnie de belangrijkste. De partij heeft nu vijf zetels en lijkt stabiel te blijven. Het is niet ondenkbaar dat de partij van Arie Slob een rol gaat spelen in de formatie, hoewel de kans dat de ChristenUnie opnieuw onderdeel van een coalitie ook niet erg groot is.

De SGP hoopt vandaag van twee naar drie zetels te stijgen, net als de Partij voor de Dieren, die de afgelopen weken zelfs al eens op vier zetels werd gepeild. De ouderenpartij 50Plus hoopt vandaag in de Kamer te komen, net als voormalig PVV’er met zijn Democratisch Politiek Keerpunt (DPK). Brinkman haalt mogelijk één zetel, net als de activisten van de Piratenpartij.