Duitse Hof kan bom onder de euro leggen

Rechters van het Duitse Constitionele Hof op een rijtje, met als vierde van rechts president Andreas Vosskuhle.
Rechters van het Duitse Constitionele Hof op een rijtje, met als vierde van rechts president Andreas Vosskuhle. Foto AFP / Uli Deck

De eurozone kijkt woensdag naar ons, omdat we een nieuwe Tweede Kamer kiezen. Maar ook naar Duitsland, omdat het Constitutionele Hof daar bepaalt of steun aan het Europees noodfonds ESM wel grondwettelijk is. De rechters zouden een bom onder de euro kunnen leggen.

Wat is de meest waarschijnlijke uitkomst en wat zegt dat over de toekomst van Europa? Om die vragen te kunnen beantwoorden, moeten we eerst terughalen wat het ESM ook alweer is en waarom het Constitutionele Hof voor de Duitsers de aangewezen instantie is om uitspraak te doen over de grondwettelijkheid ervan.

Het ESM: Het permanente noodfonds voor de euro

Het Europees Stabiliteits Mechanisme is een permanent noodfonds voor de eurozone en de opvolger van het EFSF, dat tijdelijk was. Komt een van de eurolanden in de problemen, dan kan het fonds worden aangesproken. Het idee erachter is dat het gezamenlijk toegezegde bedrag zo hoog is, dat beleggers nooit het vertrouwen in één van de lidstaten verliezen. Er staat immers een enorme pot geld klaar voor iedereen die het moeilijk krijgt. De eurozone gokt op de paradox: hoe groter het noodfonds, hoe kleiner de kans dat hij gebruikt moet worden.

De zeventien eurolanden hebben gezamenlijk een contante bijdrage van 80 miljard geleverd en staan in totaal garant voor 700 miljard. Ze doen dat volgens een eerder afgesproken verdeelsleutel. Zo draagt Nederland 5,7 procent bij (4,57 miljard - in totaal voor 40 miljard garant) en we zijn daarmee vijfde in het rijtje: alleen Spanje (11,9 procent), Italië (17,9 procent), Frankrijk (20,4 procent) en Duitsland (27,1 procent) betalen meer.

Het Constitutionele Hof: de trots van de Duitse democratie

Het Constitutionele Hof, het Bundesverfassungsgericht, staat op gelijk niveau met het parlement (de Bondsdag) en de Bondsraad, waarin de deelstaten op federaal niveau vertegenwoordigd zijn.

Onze correspondent in Duitsland, Frank Vermeulen, schreef vandaag in nrc.next:

“Het Hof telt zestien rechters, allen benoemd voor één termijn van 12 jaar. De helft wordt voorgedragen door de Bondsdag, de andere helft door de Bondsraad. [...] Het is geen opperrechter zoals de Hoge Raad of het Amerikaanse Supreme Court waar rechtszaken in hoogste instantie worden getoetst. Het heeft uitsluitend tot taak de in de grondwet neergelegde rechten van de Duitse burgers te waarborgen.”

http://nos.nl/video/417632-dday-voor-europees-noodfonds-in-duitsland.html

Er zijn grofweg drie beslissingen van het Hof mogelijk in de kwestie, waarvan er twee op voorhand al onwaarschijnlijk lijken. Het meest voor de hand ligt dat het Hof in Karlsruhe ‘ja’ zegt, maar daar wel voorwaarden bij noemt.

Optie 1: Het Hof vindt het ESM ongrondwettelijk

Duitsland neemt ruim een kwart van het noodfonds voor zijn rekening en is daarmee de belangrijkste bijdrager. Als zij het ESM niet kunnen ratificeren omdat het Constitutionele Hof daar een stokje voor steekt, dan ligt chaos in de eurozone voor de hand. Dan komt er namelijk geen ESM en rest alleen het oude potje van het EFSF, waar nog 180 miljard in zit. En dat is niet genoeg om probleemlanden als Spanje en Italië overeind te kunnen houden als ze gaan schuiven.

Daarom lijkt het afkeuren van steun aan het ESM niet waarschijnlijk, schreef Caroline de Gruyter, NRC-correspondent in Brussel, gisteren in de krant:

“Weinigen verwachten dat het Hof oordeelt dat de werking van het noodfonds de Duitse grondwet schendt, en dat Duitsland dus dit ESM niet kan ratificeren. Weinigen denken evenmin dat het Hof een streep haalt door het Fiscal Compact dat eurolanden (en een paar niet-eurolanden) eerder dit jaar sloten om limieten aan staatsschuld en begrotingstekort in beton te gieten. Als dat gebeurt, is vrijwel al het euro-bluswerk van de afgelopen paar jaar voor niets geweest.”

Optie 2: Het Hof keurt het ESM onvoorwaardelijk goed

Als het ESM er wel doorheen komt, is de kans klein dat er geen enkele kanttekening geplaatst wordt. Het ontbreekt aan democratie bij besluitvorming over de euro, en dat wringt. Kunnen ministers van Financiën samen vanuit Brussel beslissen dat er miljarden euro’s - geld van belastingbetalers - uitgeleend worden? Kunnen de Europese Centrale Bank, de Europese Commissie en het IMF, alle drie ondemocratische instellingen, voor ons bepalen waar dat geld aan uitgegeven wordt?

De Gruyter noemt het ‘ondenkbaar’ dat het Hof die kwesties zomaar aan de kant schuift:

“Het democratische tekort ís een issue in Europa, steeds meer. Ook na het Lissabon-verdrag en de oprichting van het EFSF stapten Duitsers naar de rechter. Na de aankondiging dat de ECB staatsobligaties gaat kopen, vorige week, kwam er wéér een klacht bij. Hier zeurt een probleem dat politiek steeds nijpender wordt en opgelost moet worden.”

Optie 3: Het Hof gaat akkoord, maar stelt voorwaarden

De laatste optie dan. Het Constitutionele Hof houdt ratificatie van het ESM en een handtekening onder het begrotingsverdrag niet tegen, maar stelt wel voorwaarden. Het lijkt erop dat er hier op uitdraait als het Hof woensdagochtend om 10.00 uur met een oordeel komt.

De Gruyter nogmaals:

“Die voorwaarden kunnen neerkomen op een sterkere inbreng van het Duitse parlement bij de euro-besluitvorming – in elk geval voorlopig. Misschien gaan de rechters adviseren om de grondwet te wijzigen, waarvoor een referendum nodig is. Dat betekent opnieuw vertraging.”

Wat het Hof ook besluit, Europa heeft te maken met een democratisch gat tussen nationale parlementen en Europese besluitvorming. De Gruyter voor het laatst:

“In die zin worstelen de Duitsers met dezelfde vragen die Europees president Van Rompuy op zijn bord heeft: Europa moet anders, maar hoe?”