Strategisch stemmen? Dit zijn de vier opties

Rutte en Samsom bij het EenVandaag-lijsttrekkersdebat op de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Foto Hollandse Hoogte / Arie Kievit

Disclaimer: van strategisch stemmen is van tevoren nóóit te zeggen of het zin heeft. Zoals onderzoeker Martin Rosema van de Universiteit Twente zegt: het is een loterij. “Je hebt kans op een prijs, maar of die ook echt jouw kant opkomt, is afwachten.” Het is immers onzeker wat politici na verkiezingen precies doen met hun stemmen.

Maar: een inschatting wat er met je stem gebeurt, valt wel degelijk te maken. Op basis van peilingen, uitspraken van lijsttrekkers van afgelopen dagen en het uitsluiten van coalities die écht onwaarschijnlijk zijn (neem VVD, SP met PVV) valt een schema met coalities te destilleren. Bij welke partij zou je stem bij een bepaalde coalitie kunnen uitkomen, en hoeveel kans loop je op een ‘verloren’ stem?

Kansen per partij op deelname aan mogelijke coalities gevisualiseerd. Beeld NRC / Erik van Gameren

Kansen per partij op deelname aan mogelijke coalities gevisualiseerd. Beeld NRC / Erik van GamerenKansen per partij op deelname aan mogelijke coalities gevisualiseerd. Beeld NRC / Erik van Gameren

Voor SP is plek in maar één van de opties

De SP lijkt maar in één coalitie terecht te kunnen komen, en geen al te waarschijnlijke. D66 en CDA hebben al gezegd liever niet met de SP te regeren. Terwijl in elk geval een van beide nodig zou zijn voor een meerderheid, náást SP, PvdA, GroenLinks, Partij voor de Dieren en ChristenUnie. Dat zijn ook nog eens veel partijen om mee samen te werken.

Door het midden

Dan is er de middencoalitie: het lijkt erop dat de drie gevestigde partijen (VVD, PvdA en CDA) samen genoeg zetels zouden halen. Alleen is dit voor Diederik Samsom (PvdA) niet zo’n aantrekkelijke optie, omdat zijn partij alleen links tegenwicht zou moeten bieden aan twee rechtse partijen; de VVD en het CDA in mindere mate.

Lentecoalitie

Dan optie drie: de vijf partijen die dit voorjaar het begrotingsakkoord samen afsloten, wat je de Lentecoalitie zou kunnen noemen. Probleem kan zijn dat deze in een nieuwe Kamer niet eens aan 76 zetels komen – CDA en GroenLinks rekenen niet op winst morgen, zacht uitgedrukt. En vijf partijen is ook wel erg veel om beleid mee te maken, in plaats van alleen principeafspraken over bezuinigingen.

Paars

Zoals het er nu uitziet zou ‘gewoon’ Paars, met VVD, PvdA en D66, in de Tweede Kamer een meerderheid halen. Inclusief GroenLinks zouden ze ook in de Eerste Kamer op een meerderheid uitkomen – alleen zei VVD-leider Rutte hiervan al dat hij de kans klein acht. Maar goed, de kans op de vorige kabinetsconstructie was vooraf ook bepaald niet hoog ingeschat.

10 tot 15 procent kiest niet voor de favoriet

Tot ver in de jaren negentig dachten onderzoekers dat strategisch stemmen in Nederland niet voorkwam, vertelt onderzoeker Rosema. Dit omdat het vooral bij een tweepartijenstelsel past, zoals in de VS of Engeland, waarin kleine partijtjes toch geen kans zouden maken. Maar het bleek wel te gebeuren: ongeveer 10 tot 15 procent van het Nederlandse electoraat kiest voor een andere dan zijn favoriete partij.

Soms was dat uit gewoonte, soms omdat ouders ook altijd al op die ene partij stemden, soms omdat die lijsttrekker een betere premier leek. Maar het vaakst omdat zo’n strategische stem goed leek uit te komen qua coalitievoorkeur.

Kiezers die strategisch stemmen, gebruiken hun stem volgens onderzoek vaker voor een positieve voorkeur dan voor een negatieve: ze stemmen dus vaker vóór een bepaalde coalitie dan dat ze proberen om anderen uit het kabinet te houden. Iemand stemt dus eerder VVD omdat hij rechts beleid wil, dan om de PvdA uit een kabinet te houden.